NOMBRES DE BERNOULLI ET UNE FORMULE DE RAMANUJAN


Oleg Ogievetsky111Centre de Physique Théorique, Luminy, 13288 Marseille (Unité Mixte de Recherche 6207 du CNRS et des Universités Aix–Marseille I, Aix–Marseille II et du Sud Toulon – Var ; laboratoire affilié à la FRUMAM, FR 2291) et Vadim Schechtman222Institut de Mathématique de Toulouse, Université Paul Sabatier, 31062 Toulouse


Résumé


Dans la première partie de cet article, on établit une liaison étroite entre la formule de Euler - Maclaurin et l’équation fonctionelle de Rota - Baxter ; ces deux choses étant plus ou moins équivalentes.

Dans la deuxième partie, on présente une simple démonstration d’une formule de Ramanujan sur la sommation de certaines séries exponentielles. Ceci a fait l’objet d’un exposé à Toulouse, en mai 2007.


Table des matières


Première Partie.

Équation de Rota - Baxter et formule sommatoire d’Euler - Maclaurin


§1. Définition de Jacob Bernoulli . . . 2

§2. Une primitive et l’équation de Rota - Baxter homogène . . . 4

§3. Une primitive discrète et l’équation de Rota - Baxter non-homogène . . . 5

§4. Formule sommatoire d’Euler - Maclaurin . . . 7

Bibliographie . . . 10


Deuxième Partie. Une formule de Ramanujan


§1. Fonction η𝜂\eta de Dedekind . . . 11

§2. Une formule de Schlömilch . . . 14

§3. Développements eulériennes de sin\sin et de cot\cot . . . 15

§4. Une formule de Ramanujan . . . 19

§5. Une intégrale de Legendre . . . 22

Bibliographie . . . 27


Première Partie


ÉQUATION DE ROTA - BAXTER


ET FORMULE SOMMATOIRE D’EULER - MACLAURIN



§1. Définition de Jacob Bernoulli


1.1. Les nombres qu’A. de Moivre, puis Euler, ont appelés nombres de Bernoulli, ont étés introduits par Jacob I Bernoulli (1655 - 1705), dans son livre Ars Conjectandi sur les probabilités, cf. [B], Pars secunda, Caput III, pp. 97 - 98. Ce livre a été publié en 1713, quand Euler avait 6 ans (Euler fut un élève du frère de Jacob, Johann, et un ami de ses deux fils, Nicolas et Daniel).

Bernoulli commence par un calcul de polynômes qu’il désigne par nrsuperscript𝑛𝑟\int n^{r} ; nous convenons de la notation

Sr(n)=1r+2r++nrsubscript𝑆𝑟𝑛superscript1𝑟superscript2𝑟superscript𝑛𝑟S_{r}(n)=1^{r}+2^{r}+\ldots+n^{r}

La méthode de calcul est basée sur le triangle de Pascal (qui à l’époque a servi pour la définition des numerorum figuratorum, alias coefficients binomiaux). Cette méthode était déjà connue de Pierre de Fermat.

Voici ce qu’écrit Bernoulli :


”… Atque si porrò ad altiores gradatim potestates pergere, levique negotio sequentem adornare laterculum licet :


Summae Potestatum

n=12nn+12n𝑛12𝑛𝑛12𝑛\int n=\frac{1}{2}nn+\frac{1}{2}n

nn=13n3+12nn+16n𝑛𝑛13superscript𝑛312𝑛𝑛16𝑛\int nn=\frac{1}{3}n^{3}+\frac{1}{2}nn+\frac{1}{6}n

n3=14n4+12n3+14nnsuperscript𝑛314superscript𝑛412superscript𝑛314𝑛𝑛\int n^{3}=\frac{1}{4}n^{4}+\frac{1}{2}n^{3}+\frac{1}{4}nn

n4=15n5+12n4+13n3130nsuperscript𝑛415superscript𝑛512superscript𝑛413superscript𝑛3130𝑛\int n^{4}=\frac{1}{5}n^{5}+\frac{1}{2}n^{4}+\frac{1}{3}n^{3}-\frac{1}{30}n

n5=16n6+12n5+512n4112nnsuperscript𝑛516superscript𝑛612superscript𝑛5512superscript𝑛4112𝑛𝑛\int n^{5}=\frac{1}{6}n^{6}+\frac{1}{2}n^{5}+\frac{5}{12}n^{4}-\frac{1}{12}nn

n6=17n7+12n6+12n516n3+142nsuperscript𝑛617superscript𝑛712superscript𝑛612superscript𝑛516superscript𝑛3142𝑛\int n^{6}=\frac{1}{7}n^{7}+\frac{1}{2}n^{6}+\frac{1}{2}n^{5}-\frac{1}{6}n^{3}+\frac{1}{42}n

n7=18n8+12n7+712n6724n4+112nnsuperscript𝑛718superscript𝑛812superscript𝑛7712superscript𝑛6724superscript𝑛4112𝑛𝑛\int n^{7}=\frac{1}{8}n^{8}+\frac{1}{2}n^{7}+\frac{7}{12}n^{6}-\frac{7}{24}n^{4}+\frac{1}{12}nn

n8=19n9+12n8+23n7715n5+29n3130nsuperscript𝑛819superscript𝑛912superscript𝑛823superscript𝑛7715superscript𝑛529superscript𝑛3130𝑛\int n^{8}=\frac{1}{9}n^{9}+\frac{1}{2}n^{8}+\frac{2}{3}n^{7}-\frac{7}{15}n^{5}+\frac{2}{9}n^{3}-\frac{1}{30}n

n9=110n10+12n9+34n8710n6+12n4112nnsuperscript𝑛9110superscript𝑛1012superscript𝑛934superscript𝑛8710superscript𝑛612superscript𝑛4112𝑛𝑛\int n^{9}=\frac{1}{10}n^{10}+\frac{1}{2}n^{9}+\frac{3}{4}n^{8}-\frac{7}{10}n^{6}+\frac{1}{2}n^{4}-\frac{1}{12}nn

n10=111n11+12n10+56n91n7+1n512n3+566nsuperscript𝑛10111superscript𝑛1112superscript𝑛1056superscript𝑛91superscript𝑛71superscript𝑛512superscript𝑛3566𝑛\int n^{10}=\frac{1}{11}n^{11}+\frac{1}{2}n^{10}+\frac{5}{6}n^{9}-1\ n^{7}+1\ n^{5}-\frac{1}{2}n^{3}+\frac{5}{66}n

Quin imò qui legem progressionis inibi attentuis ensperexit, eundem etiam continuare poterit absque his ratiociniorum ambabimus : Sumtâ enim c𝑐c pro potestatis cujuslibet exponente, fit summa omnium ncsuperscript𝑛𝑐n^{c} seu

nc=1c+1nc+1+12nc+c2Anc1+cc1c2234Bnc3superscript𝑛𝑐1𝑐1superscript𝑛𝑐112superscript𝑛𝑐𝑐2𝐴superscript𝑛𝑐1𝑐𝑐1𝑐2234𝐵superscript𝑛𝑐3\int n^{c}=\frac{1}{c+1}n^{c+1}+\frac{1}{2}n^{c}+\frac{c}{2}An^{c-1}+\frac{c\cdot c-1\cdot c-2}{2\cdot 3\cdot 4}Bn^{c-3}
+cc1c2c3c423456Cnc5𝑐𝑐1𝑐2𝑐3𝑐423456𝐶superscript𝑛𝑐5+\frac{c\cdot c-1\cdot c-2\cdot c-3\cdot c-4}{2\cdot 3\cdot 4\cdot 5\cdot 6}Cn^{c-5}
+cc1c2c3c4c5c62345678Dnc7&ita deinceps,𝑐𝑐1𝑐2𝑐3𝑐4𝑐5𝑐62345678𝐷superscript𝑛𝑐7ita deinceps+\frac{c\cdot c-1\cdot c-2\cdot c-3\cdot c-4\cdot c-5\cdot c-6}{2\cdot 3\cdot 4\cdot 5\cdot 6\cdot 7\cdot 8}Dn^{c-7}\ldots\&\ \text{ita deinceps},

exponentem potestatis ipsius n𝑛n continué minuendo binario, quosque perveniatur ad n𝑛n vel nn𝑛𝑛nn. Literae capitales A,B,C,D&𝐴𝐵𝐶limit-from𝐷A,B,C,D\ \& c. ordine denotant coëfficientes ultimorum terminorum pro nn,n4,n6,n8,&𝑛𝑛superscript𝑛4superscript𝑛6superscript𝑛8\int nn,\int n^{4},\int n^{6},\int n^{8},\ \& c. nempe

A=16,B=130,C=142,D=130.formulae-sequence𝐴16formulae-sequence𝐵130formulae-sequence𝐶142𝐷130A=\frac{1}{6},\ B=-\frac{1}{30},\ C=\frac{1}{42},\ D=-\frac{1}{30}.

Sunt autem hi coefficientes ita comparati, ut singuli cum caeteris sui ordinis coëfficientibus complere debeant unitatem ; sic D𝐷D valere diximus 1/30130-1/30,

quia 19+12+23715+29(+D)130=1.quia 19122371529𝐷1301\text{quia\ }\frac{1}{9}+\frac{1}{2}+\frac{2}{3}-\frac{7}{15}+\frac{2}{9}(+D)-\frac{1}{30}=1.

Huius laterculi beneficio intra semi-quadrantem horae reperi, quòd potestates decime sive quadrato-sursolida mille primorum numerorum ab unitate in summam collecta efficiunt

91 409 924 241 424 243 424 241 924 242 500."formulae-sequence91409924241424243424241924242500"91\ 409\ 924\ 241\ 424\ 243\ 424\ 241\ 924\ 242\ 500."

1.2. Définissons les nombres bnsubscript𝑏𝑛b_{n} par la série génératrice

S1eS=n=0bnn!Sn=1+S2+p=1b2p(2p)!S2p.𝑆1superscript𝑒𝑆superscriptsubscript𝑛0subscript𝑏𝑛𝑛superscript𝑆𝑛1𝑆2superscriptsubscript𝑝1subscript𝑏2𝑝2𝑝superscript𝑆2𝑝\frac{S}{1-e^{-S}}=\sum_{n=0}^{\infty}\ \frac{b_{n}}{n!}S^{n}=1+\frac{S}{2}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}S^{2p}\ .

On remarque que

SeS1=1S2+p=1b2p(2p)!S2p.𝑆superscript𝑒𝑆11𝑆2superscriptsubscript𝑝1subscript𝑏2𝑝2𝑝superscript𝑆2𝑝\frac{S}{e^{S}-1}=1-\frac{S}{2}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}S^{2p}\ .

Voici les premiers valeurs :

b2=16,b4=130,b6=142,b8=130,formulae-sequencesubscript𝑏216formulae-sequencesubscript𝑏4130formulae-sequencesubscript𝑏6142subscript𝑏8130b_{2}=\frac{1}{6},\ b_{4}=-\frac{1}{30},\ b_{6}=\frac{1}{42},\ b_{8}=-\frac{1}{30},\
b10=566,b12=6912730,b14=76.formulae-sequencesubscript𝑏10566formulae-sequencesubscript𝑏126912730subscript𝑏1476b_{10}=\frac{5}{66},\ b_{12}=-\frac{691}{2730},\ b_{14}=\frac{7}{6}\ .

1.3. On verra plus bas que Sr(n)subscript𝑆𝑟𝑛S_{r}(n) est la valeur en x=n𝑥𝑛x=n du polynôme

Sr(x)=xr+1r+1+xr2+1p<(r+1)/2(r2p1)b2p2pxr2p+1.subscript𝑆𝑟𝑥superscript𝑥𝑟1𝑟1superscript𝑥𝑟2subscript1𝑝𝑟12binomial𝑟2𝑝1subscript𝑏2𝑝2𝑝superscript𝑥𝑟2𝑝1S_{r}(x)=\frac{x^{r+1}}{r+1}+\frac{x^{r}}{2}+\sum_{1\leq p<(r+1)/2}\ \binom{r}{2p-1}\frac{b_{2p}}{2p}x^{r-2p+1}\ .

Autrement dit,

Sr(x)=Br(x)=p=0r(rp)bpxrp,Sr(0)=0.formulae-sequencesubscriptsuperscript𝑆𝑟𝑥subscript𝐵𝑟𝑥superscriptsubscript𝑝0𝑟binomial𝑟𝑝subscript𝑏𝑝superscript𝑥𝑟𝑝subscript𝑆𝑟00S^{\prime}_{r}(x)=B_{r}(x)=\sum_{p=0}^{r}\ \binom{r}{p}b_{p}x^{r-p},\ \ \ S_{r}(0)=0\ .

§2. Une primitive et l’équation de Rota-Baxter homogène


2.1. Soit A𝐴A une algèbre de fonctions f(x)𝑓𝑥f(x) ”raisonnables”, par exemple l’algèbre des polynômes [x]delimited-[]𝑥{\mathbb{R}}[x] ou l’algèbre des fonctions dérivables. On désigne par D𝐷D l’opérateur de dérivation sur A𝐴A, et par I𝐼I l’opérateur

I(f)(x)=0xf(t)𝑑t.𝐼𝑓𝑥superscriptsubscript0𝑥𝑓𝑡differential-d𝑡I(f)(x)=\int_{0}^{x}f(t)dt\ .

Il est clair que DI=𝐷𝐼absentDI=\ id. En revanche,

ID(f)(x)=f(x)f(0).𝐼𝐷𝑓𝑥𝑓𝑥𝑓0ID(f)(x)=f(x)-f(0)\ .

2.2. Lemme. L’opérateur I𝐼I satisfait l’équation

I(f)I(g)=I(I(f)g+fI(g)).𝐼𝑓𝐼𝑔𝐼𝐼𝑓𝑔𝑓𝐼𝑔I(f)I(g)=I(I(f)g+fI(g))\ . (RBH)𝑅𝐵𝐻

Première preuve. Les dérivées des deux côtés coîncident puisque DI=𝐷𝐼absentDI=\, id. De plus, les valeurs des deux côtés en 00 sont 00, d’où l’assertion.

Seconde preuve. Considérez l’intégrale de la fonction de deux variables f(t)g(u)𝑓𝑡𝑔𝑢f(t)g(u) sur le carré [0,x]2superscript0𝑥2[0,x]^{2} ; puis coupez ce carré en deux triangles.

L’équation (RBH) sera appelée équation de Rota-Baxter homogène, cf. [Ro].


§3. Une primitive discrète et l’équation de Rota - Baxter non-homogène


3.1. Étant donnée une fonction f::𝑓f:{\mathbb{N}}\longrightarrow{\mathbb{R}} définissons sa ”primitive discrète” B(f)::𝐵𝑓B(f):\ {\mathbb{N}}\longrightarrow{\mathbb{R}} par

B(f)(n)=i=1nf(i).𝐵𝑓𝑛superscriptsubscript𝑖1𝑛𝑓𝑖B(f)(n)=\sum_{i=1}^{n}\ f(i)\ .

3.2. Lemme. L’opérateur B𝐵B satisfait l’équation

B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g)).𝐵𝑓𝑔𝐵𝑓𝐵𝑔𝐵𝐵𝑓𝑔𝑓𝐵𝑔B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g))\ . (RB)𝑅𝐵

En effet, la valeur du premier membre de (RB) en n𝑛n est

i=1nf(i)g(i)+i=1nf(i)j=1ng(j).superscriptsubscript𝑖1𝑛𝑓𝑖𝑔𝑖superscriptsubscript𝑖1𝑛𝑓𝑖superscriptsubscript𝑗1𝑛𝑔𝑗\sum_{i=1}^{n}f(i)g(i)+\sum_{i=1}^{n}f(i)\cdot\sum_{j=1}^{n}g(j)\ .

Donc c’est un carré n×n𝑛𝑛n\times n, avec la diagonale doublée. D’autre part, le deuxième membre est

i=1n{j=1if(j)g(i)+j=1if(i)g(j)}.superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖𝑓𝑗𝑔𝑖superscriptsubscript𝑗1𝑖𝑓𝑖𝑔𝑗\sum_{i=1}^{n}\biggl{\{}\sum_{j=1}^{i}f(j)g(i)+\sum_{j=1}^{i}f(i)g(j)\biggr{\}}\ .

Il est aisé de voir que les deux expressions sont égales, en interpretant chaque terme j=1if(j)g(i)+j=1if(i)g(j)superscriptsubscript𝑗1𝑖𝑓𝑗𝑔𝑖superscriptsubscript𝑗1𝑖𝑓𝑖𝑔𝑗\sum_{j=1}^{i}f(j)g(i)+\sum_{j=1}^{i}f(i)g(j) comme un chemin (de forme ΓΓ\Gamma) dans le même carré.

3.3. Il est clair qu’on peut considérer l’anneau de polynômes [x]delimited-[]𝑥{\mathbb{R}}[x] comme un sous-anneau de l’anneau superscript{\mathbb{N}}^{\mathbb{R}} des applications f::𝑓f:{\mathbb{N}}\longrightarrow{\mathbb{R}}.

Lemme (Bernoulli). B([x])[x]𝐵delimited-[]𝑥delimited-[]𝑥B({\mathbb{R}}[x])\subset{\mathbb{R}}[x].

En effet, on peut calculer les polynômes Sr(x):=B(xr)assignsubscript𝑆𝑟𝑥𝐵superscript𝑥𝑟S_{r}(x):=B(x^{r}) par récurrence, en utilisant (RB) :

On a B(1)(n)=n𝐵1𝑛𝑛B(1)(n)=n, donc B(1)=x𝐵1𝑥B(1)=x. Ensuite,

B(11)+B(1)B(1)=B(B(1)1+1B(1)),𝐵11𝐵1𝐵1𝐵𝐵111𝐵1B(1\cdot 1)+B(1)B(1)=B(B(1)1+1B(1)),

i.e.

x+x2=2B(x),𝑥superscript𝑥22𝐵𝑥x+x^{2}=2B(x),

d’où B(x)=(x2+x)/2𝐵𝑥superscript𝑥2𝑥2B(x)=(x^{2}+x)/2.

Ensuite,

B(1x)+B(1)B(x)=B(B(1)x+1B(x)),𝐵1𝑥𝐵1𝐵𝑥𝐵𝐵1𝑥1𝐵𝑥B(1\cdot x)+B(1)B(x)=B(B(1)x+1B(x)),

i.e.

x2+x2+x3+x22=B(x2+x2+x2)=12B(3x2+x)=32B(x2)+x2+x4,superscript𝑥2𝑥2superscript𝑥3superscript𝑥22𝐵superscript𝑥2superscript𝑥2𝑥212𝐵3superscript𝑥2𝑥32𝐵superscript𝑥2superscript𝑥2𝑥4\frac{x^{2}+x}{2}+\frac{x^{3}+x^{2}}{2}=B(x^{2}+\frac{x^{2}+x}{2})=\frac{1}{2}B(3x^{2}+x)=\frac{3}{2}B(x^{2})+\frac{x^{2}+x}{4},

d’où

B(x2)=x33+x22+x6,𝐵superscript𝑥2superscript𝑥33superscript𝑥22𝑥6B(x^{2})=\frac{x^{3}}{3}+\frac{x^{2}}{2}+\frac{x}{6},

cf. 1.1. Ainsi, les B(xi)𝐵superscript𝑥𝑖B(x^{i}) pour ir𝑖𝑟i\leq r étant connus, on obtient B(xr+1)𝐵superscript𝑥𝑟1B(x^{r+1}) en appliquant (RB) avec f=1,g=xrformulae-sequence𝑓1𝑔superscript𝑥𝑟f=1,g=x^{r}, ce qui prouve le lemme.


3.4. Soit A𝐴A une algèbre associative munie d’un opérateur linéaire B:AA:𝐵𝐴𝐴B:A\longrightarrow A vérifiant

μB(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g))𝜇𝐵𝑓𝑔𝐵𝑓𝐵𝑔𝐵𝐵𝑓𝑔𝑓𝐵𝑔\mu B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g))\ (RB)𝑅𝐵

(μ𝜇\mu est un nombre). On introduit sur B𝐵B une autre multiplication

fg=B(f)g+fB(g)μfg.𝑓𝑔𝐵𝑓𝑔𝑓𝐵𝑔𝜇𝑓𝑔f*g=B(f)g+fB(g)-\mu fg\ .

En l’utilisant, on peut réecrire (RB) sous la forme équivalente

B(fg)=B(f)B(g).𝐵𝑓𝑔𝐵𝑓𝐵𝑔B(f*g)=B(f)B(g)\ . (RB)superscript𝑅𝐵

Autrement dit, B𝐵B est un opérateur entrelaçant deux multiplications.

3.5. Lemme. La multiplication * est associative.

Se vérifie aisement à l’aide de (RB)superscript𝑅𝐵(RB)^{\prime}.

3.6. Lemme. L’opérateur B𝐵B satisfiait à (RB)𝑅𝐵(RB) pour * :

μB(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g)).𝜇𝐵𝑓𝑔𝐵𝑓𝐵𝑔𝐵𝐵𝑓𝑔𝑓𝐵𝑔\mu B(f*g)+B(f)*B(g)=B(B(f)*g+f*B(g))\ .

En effet,

B(fg)+B(f)B(g)=B2(f)B(g)+B(f)B2(g).𝐵𝑓𝑔𝐵𝑓𝐵𝑔superscript𝐵2𝑓𝐵𝑔𝐵𝑓superscript𝐵2𝑔B(f*g)+B(f)*B(g)=B^{2}(f)B(g)+B(f)B^{2}(g)\ .

D’un autre côté, d’après (RB)superscript𝑅𝐵(RB)^{\prime}, on a B(B(f)g))=B2(f)B(g)B(B(f)*g))=B^{2}(f)B(g) et B(fB(g))=B(f)B2(g)𝐵𝑓𝐵𝑔𝐵𝑓superscript𝐵2𝑔B(f*B(g))=B(f)B^{2}(g), d’où l’assertion.


§4. Formule sommatoire d’Euler - Maclaurin


4.1. Soit A𝐴A une algèbre commutative munie d’une dérivation D𝐷D et d’un opérateur I:AA:𝐼𝐴𝐴I:\ A\longrightarrow A (”une primitive”) tel que DI=𝐷𝐼absentDI=\ idA et satisfaisant

I(f)I(g)=I(I(f)g+fI(g)).𝐼𝑓𝐼𝑔𝐼𝐼𝑓𝑔𝑓𝐼𝑔I(f)I(g)=I(I(f)g+fI(g))\ . (RBH)𝑅𝐵𝐻

On veut construire un opérateur B:AA:𝐵𝐴𝐴B:\ A\longrightarrow A (”une primitive discrète”) de la forme

B=I(1+β1D+β2D2+),βi,formulae-sequence𝐵𝐼1subscript𝛽1𝐷subscript𝛽2superscript𝐷2subscript𝛽𝑖B=I(1+\beta_{1}D+\beta_{2}D^{2}+\ldots),\ \beta_{i}\in{\mathbb{R}}\ , (4.1.1)4.1.1

qui satisfait

B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g)).𝐵𝑓𝑔𝐵𝑓𝐵𝑔𝐵𝐵𝑓𝑔𝑓𝐵𝑔B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g))\ . (RB)𝑅𝐵

Essayons de trouver un par un les coefficients inconnus βisubscript𝛽𝑖\beta_{i}, de l’équation (RB).

4.2. On a à gauche :

B(fg)=I(fg)+β1ID(fg)+β2ID2(fg)+𝐵𝑓𝑔𝐼𝑓𝑔subscript𝛽1𝐼𝐷𝑓𝑔subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝑓𝑔B(fg)=I(fg)+\beta_{1}ID(fg)+\beta_{2}ID^{2}(fg)+\ldots
=I(fg)+β1I(Dfg+fDg)+β2I(D2fg+2DfDg+fD2g)+absent𝐼𝑓𝑔subscript𝛽1𝐼𝐷𝑓𝑔𝑓𝐷𝑔subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝑓𝑔2𝐷𝑓𝐷𝑔𝑓superscript𝐷2𝑔=I(fg)+\beta_{1}I(Df\cdot g+f\cdot Dg)+\beta_{2}I(D^{2}f\cdot g+2Df\cdot Dg+f\cdot D^{2}g)+\ldots

Ensuite,

B(f)B(g)=(I(f)+β1ID(f)+β2ID2(f)+)(I(g)+β1ID(g)+β2ID2(g)+)𝐵𝑓𝐵𝑔𝐼𝑓subscript𝛽1𝐼𝐷𝑓subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝑓𝐼𝑔subscript𝛽1𝐼𝐷𝑔subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝑔B(f)B(g)=(I(f)+\beta_{1}ID(f)+\beta_{2}ID^{2}(f)+\ldots)\cdot(I(g)+\beta_{1}ID(g)+\beta_{2}ID^{2}(g)+\ldots)
=I(f)I(g)+β1(ID(f)I(g)+I(f)ID(g))absent𝐼𝑓𝐼𝑔subscript𝛽1𝐼𝐷𝑓𝐼𝑔𝐼𝑓𝐼𝐷𝑔=I(f)I(g)+\beta_{1}(ID(f)I(g)+I(f)ID(g))
+β2(ID2(f)I(g)+I(f)ID2(g))+β12ID(f)ID(g)+subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝑓𝐼𝑔𝐼𝑓𝐼superscript𝐷2𝑔superscriptsubscript𝛽12𝐼𝐷𝑓𝐼𝐷𝑔+\beta_{2}(ID^{2}(f)I(g)+I(f)ID^{2}(g))+\beta_{1}^{2}ID(f)ID(g)+\ldots
=I{I(f)g+fI(g)}absent𝐼𝐼𝑓𝑔𝑓𝐼𝑔=I\{I(f)g+fI(g)\}
+β1I{ID(f)g+DfI(g)+I(f)Dg+fID(g)}subscript𝛽1𝐼𝐼𝐷𝑓𝑔𝐷𝑓𝐼𝑔𝐼𝑓𝐷𝑔𝑓𝐼𝐷𝑔+\beta_{1}I\bigl{\{}ID(f)g+DfI(g)+I(f)Dg+fID(g)\bigr{\}}
+β2I{ID2(f)g+D2(f)I(g)+I(f)D2g+fID2(g)}subscript𝛽2𝐼𝐼superscript𝐷2𝑓𝑔superscript𝐷2𝑓𝐼𝑔𝐼𝑓superscript𝐷2𝑔𝑓𝐼superscript𝐷2𝑔+\beta_{2}I\bigl{\{}ID^{2}(f)g+D^{2}(f)I(g)+I(f)D^{2}g+fID^{2}(g)\}
+β12I{ID(f)D(g)+D(f)ID(g)}+superscriptsubscript𝛽12𝐼𝐼𝐷𝑓𝐷𝑔𝐷𝑓𝐼𝐷𝑔+\beta_{1}^{2}I\bigl{\{}ID(f)D(g)+D(f)ID(g)\}+\ldots

4.3. À droite :

B(B(f)g+fB(g))𝐵𝐵𝑓𝑔𝑓𝐵𝑔B(B(f)g+fB(g))
=I{I(f)g+fI(g)+β1(ID(f)g+fID(g))+β2(ID2(f)g+fID2(g))+}absent𝐼𝐼𝑓𝑔𝑓𝐼𝑔subscript𝛽1𝐼𝐷𝑓𝑔𝑓𝐼𝐷𝑔subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝑓𝑔𝑓𝐼superscript𝐷2𝑔=I\biggl{\{}I(f)g+fI(g)+\beta_{1}(ID(f)g+f\cdot ID(g))+\beta_{2}(ID^{2}(f)g+f\cdot ID^{2}(g))+\ldots\biggr{\}}
+β1ID{I(f)g+fI(g)+β1(ID(f)g+fID(g))+}subscript𝛽1𝐼𝐷𝐼𝑓𝑔𝑓𝐼𝑔subscript𝛽1𝐼𝐷𝑓𝑔𝑓𝐼𝐷𝑔+\beta_{1}ID\biggl{\{}I(f)g+fI(g)+\beta_{1}(ID(f)g+f\cdot ID(g))+\ldots\biggr{\}}
+β2ID2{I(f)g+fI(g)+}+subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝐼𝑓𝑔𝑓𝐼𝑔+\beta_{2}ID^{2}\biggl{\{}I(f)g+fI(g)+\ldots\biggr{\}}+\ldots
=I{I(f)g+fI(g)+β1(ID(f)g+fID(g))+β2(ID2(f)g+fID2(g))+}absent𝐼𝐼𝑓𝑔𝑓𝐼𝑔subscript𝛽1𝐼𝐷𝑓𝑔𝑓𝐼𝐷𝑔subscript𝛽2𝐼superscript𝐷2𝑓𝑔𝑓𝐼superscript𝐷2𝑔=I\biggl{\{}I(f)g+fI(g)+\beta_{1}(ID(f)g+f\cdot ID(g))+\beta_{2}(ID^{2}(f)g+f\cdot ID^{2}(g))+\ldots\biggr{\}}
+β1I{fg+I(f)D(g)+D(f)I(g)+fg}subscript𝛽1𝐼𝑓𝑔𝐼𝑓𝐷𝑔𝐷𝑓𝐼𝑔𝑓𝑔+\beta_{1}I\biggl{\{}fg+I(f)D(g)+D(f)I(g)+fg\biggr{\}}
+β12I{D(f)g+ID(f)D(g)+D(f)ID(g)+fD(g)}superscriptsubscript𝛽12𝐼𝐷𝑓𝑔𝐼𝐷𝑓𝐷𝑔𝐷𝑓𝐼𝐷𝑔𝑓𝐷𝑔+\beta_{1}^{2}I\biggl{\{}D(f)g+ID(f)D(g)+D(f)ID(g)+fD(g)\biggr{\}}
+β2I{D(f)g+2fD(g)+I(f)D2(g)+D2(f)I(g)+2D(f)g+fD(g)}+subscript𝛽2𝐼𝐷𝑓𝑔2𝑓𝐷𝑔𝐼𝑓superscript𝐷2𝑔superscript𝐷2𝑓𝐼𝑔2𝐷𝑓𝑔𝑓𝐷𝑔+\beta_{2}I\biggl{\{}D(f)g+2fD(g)+I(f)D^{2}(g)+D^{2}(f)I(g)+2D(f)g+fD(g)\biggr{\}}+\ldots

(on a gardé les termes d’ordre 2absent2\leq 2 en D𝐷D).

4.4. En réalisant l’équation, les seuls termes qui surviennent sont : I(fg)𝐼𝑓𝑔I(fg), ce qui donne

1=2β1,12subscript𝛽11=2\beta_{1}, (4.4.1)4.4.1

i.e. β1=1/2=b1subscript𝛽112subscript𝑏1\beta_{1}=1/2=-b_{1} ; puis,

I(D(f)g+fD(g))𝐼𝐷𝑓𝑔𝑓𝐷𝑔I(D(f)g+fD(g)), qui donne

β1=3β2+β12,subscript𝛽13subscript𝛽2superscriptsubscript𝛽12\beta_{1}=3\beta_{2}+\beta_{1}^{2}, (4.4.2)4.4.2

d’où

β2=112=126.subscript𝛽2112126\beta_{2}=\frac{1}{12}=\frac{1}{2\cdot 6}\ .

De la même manière, les calculs à l’ordre 333 fournissent la valeur β3=0subscript𝛽30\beta_{3}=0. Ils donnent à l’ordre 444, en regardant les termes I(D3(f)g+fD3(g))𝐼superscript𝐷3𝑓𝑔𝑓superscript𝐷3𝑔I(D^{3}(f)g+fD^{3}(g)) (et aussi I(2D2(f)D(g)+2D(f)D2(g))𝐼2superscript𝐷2𝑓𝐷𝑔2𝐷𝑓superscript𝐷2𝑔I(2D^{2}(f)D(g)+2D(f)D^{2}(g))), la rélation

0=5β4+β22,05subscript𝛽4superscriptsubscript𝛽220=5\beta_{4}+\beta_{2}^{2}, (4.4.3)4.4.3

d’où

β4=β225=15144=14!30.subscript𝛽4superscriptsubscript𝛽225151441430\beta_{4}=-\frac{\beta_{2}^{2}}{5}=-\frac{1}{5\cdot 144}=-\frac{1}{4!\cdot 30}\ .

Ceci nous amène à l’idée que

βn=bnn!,n2.formulae-sequencesubscript𝛽𝑛subscript𝑏𝑛𝑛𝑛2\beta_{n}=\frac{b_{n}}{n!},\ n\geq 2.

Autrement dit, on attend que la série génératrice des nombres βnsubscript𝛽𝑛\beta_{n} soit

S1eS=n=0βnSn.𝑆1superscript𝑒𝑆superscriptsubscript𝑛0subscript𝛽𝑛superscript𝑆𝑛\frac{S}{1-e^{-S}}=\sum_{n=0}^{\infty}\ \beta_{n}S^{n}\ .

4.5. Écrivons la série (4.1.1) comme

B=Iμ,𝐵𝐼𝜇B=I\mu,

μ=μ(D)[[D]]𝜇𝜇𝐷delimited-[]delimited-[]𝐷\mu=\mu(D)\in{\mathbb{R}}[[D]], μ(0)=1𝜇01\mu(0)=1. L’équation (RB) s’écrit alors :

Iμ(f)Iμ(g)+Iμ(fg)=Iμ(Iμ(f)g+fIμ(g)).𝐼𝜇𝑓𝐼𝜇𝑔𝐼𝜇𝑓𝑔𝐼𝜇𝐼𝜇𝑓𝑔𝑓𝐼𝜇𝑔I\mu(f)I\mu(g)+I\mu(fg)=I\mu(I\mu(f)\cdot g+f\cdot I\mu(g))\ .

On pose : μ(f)=a,μ(g)=b,ν=μ1formulae-sequence𝜇𝑓𝑎formulae-sequence𝜇𝑔𝑏𝜈superscript𝜇1\mu(f)=a,\ \mu(g)=b,\nu=\mu^{-1}, donc f=ν(a),g=ν(b)formulae-sequence𝑓𝜈𝑎𝑔𝜈𝑏f=\nu(a),g=\nu(b). On obtient :

IaIb+Iμ(ν(a)ν(b))=Iμ(Iaν(b)+ν(a)Ib).𝐼𝑎𝐼𝑏𝐼𝜇𝜈𝑎𝜈𝑏𝐼𝜇𝐼𝑎𝜈𝑏𝜈𝑎𝐼𝑏Ia\cdot Ib+I\mu(\nu(a)\nu(b))=I\mu(Ia\cdot\nu(b)+\nu(a)Ib)\ .

On multiplie les deux côtés par νD𝜈𝐷\nu D (en prenant en compte le fait que DI=𝐷𝐼absentDI=\ id) :

ν(aIb+Iab)+ν(a)ν(b)=Iaν(b)+ν(a)Ib.𝜈𝑎𝐼𝑏𝐼𝑎𝑏𝜈𝑎𝜈𝑏𝐼𝑎𝜈𝑏𝜈𝑎𝐼𝑏\nu(aIb+Ia\cdot b)+\nu(a)\nu(b)=Ia\cdot\nu(b)+\nu(a)Ib\ .

Ensuite, on pose Ia=α,Ib=βformulae-sequence𝐼𝑎𝛼𝐼𝑏𝛽Ia=\alpha,\ Ib=\beta, donc a=Dα,b=Dβformulae-sequence𝑎𝐷𝛼𝑏𝐷𝛽a=D\alpha,\ b=D\beta :

νD(αβ)+νD(α)νD(β)=ανD(β)+νD(α)β.𝜈𝐷𝛼𝛽𝜈𝐷𝛼𝜈𝐷𝛽𝛼𝜈𝐷𝛽𝜈𝐷𝛼𝛽\nu D(\alpha\beta)+\nu D(\alpha)\nu D(\beta)=\alpha\nu D(\beta)+\nu D(\alpha)\beta\ .

Il s’en suit que si l’on pose κ=1νD𝜅1𝜈𝐷\kappa=1-\nu D, alors

κ(αβ)=κ(α)κ(β).𝜅𝛼𝛽𝜅𝛼𝜅𝛽\kappa(\alpha\beta)=\kappa(\alpha)\kappa(\beta)\ . (4.5.1)4.5.1

Il est clair que κ(1)=1𝜅11\kappa(1)=1.

4.6. Maintenant supposons que notre algèbre A𝐴A est l’anneau de polynômes A=[x]𝐴delimited-[]𝑥A={\mathbb{R}}[x]. L’identité (4.5.1) implique que κ𝜅\kappa est un automorphisme de A𝐴A, donc il est de la forme κ(x)=Ex+F𝜅𝑥𝐸𝑥𝐹\kappa(x)=Ex+F.

De plus, on impose une condition de normalisation

B(1)=x,𝐵1𝑥B(1)=x, (4.6.1)4.6.1

d’où Iμ(1)=x𝐼𝜇1𝑥I\mu(1)=x, donc μ(1)=1𝜇11\mu(1)=1, donc ν(1)=1𝜈11\nu(1)=1, d’où

κ(x)=(1νD)(x)=x1.𝜅𝑥1𝜈𝐷𝑥𝑥1\kappa(x)=(1-\nu D)(x)=x-1\ .

Il vient que κ=eD𝜅superscript𝑒𝐷\kappa=e^{-D}, d’où νD=1eD𝜈𝐷1superscript𝑒𝐷\nu D=1-e^{-D}, ν=(1eD)D1𝜈1superscript𝑒𝐷superscript𝐷1\nu=(1-e^{-D})D^{-1}, donc

μ(D)=D1eD,𝜇𝐷𝐷1superscript𝑒𝐷\mu(D)=\frac{D}{1-e^{-D}},

comme attendue. Donc

B=ID1eD.𝐵𝐼𝐷1superscript𝑒𝐷B=\frac{ID}{1-e^{-D}}\ . (4.6.2)4.6.2

4.7. Explicitement, on a :

ID1eD=I+ID2+p=1b2p(2p)!ID2p.𝐼𝐷1superscript𝑒𝐷𝐼𝐼𝐷2superscriptsubscript𝑝1subscript𝑏2𝑝2𝑝𝐼superscript𝐷2𝑝\frac{ID}{1-e^{-D}}=I+\frac{ID}{2}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}ID^{2p}\ .

Maintenant, pour f(x)[x]𝑓𝑥delimited-[]𝑥f(x)\in{\mathbb{R}}[x] on a

ID(f)(x)=f(x)f(0),𝐼𝐷𝑓𝑥𝑓𝑥𝑓0ID(f)(x)=f(x)-f(0),

donc

ID1eD(f)(x)=0nf(t)𝑑t+12(f(x)f(0))+p=1b2p(2p)!(f(2p1)(x)f(2p1)(0)).𝐼𝐷1superscript𝑒𝐷𝑓𝑥superscriptsubscript0𝑛𝑓𝑡differential-d𝑡12𝑓𝑥𝑓0superscriptsubscript𝑝1subscript𝑏2𝑝2𝑝superscript𝑓2𝑝1𝑥superscript𝑓2𝑝10\frac{ID}{1-e^{-D}}(f)(x)=\int_{0}^{n}f(t)dt+\frac{1}{2}(f(x)-f(0))+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}(f^{(2p-1)}(x)-f^{(2p-1)}(0))\ .

On a montré que cet opérateur vérifie (RB) et (4.6.1), or, il n’existe qu’un seul opérateur de la sorte (l’unicité se voit tout de suite par récurrence), celui qui à f[x]𝑓delimited-[]𝑥f\in{\mathbb{R}}[x] fait correspondre B(f)[x]𝐵𝑓delimited-[]𝑥B(f)\in{\mathbb{R}}[x] tel que B(f)(n)=i=1nf(i)𝐵𝑓𝑛superscriptsubscript𝑖1𝑛𝑓𝑖B(f)(n)=\sum_{i=1}^{n}f(i).

Il vient le

4.8. Théorème (Euler - Maclaurin). Pour tout f[x]𝑓delimited-[]𝑥f\in{\mathbb{R}}[x] et n𝑛n\in{\mathbb{N}} on a

f(1)+f(2)++f(n)𝑓1𝑓2𝑓𝑛f(1)+f(2)+\ldots+f(n)
=0nf(t)𝑑t+12(f(n)f(0))+p=1b2p(2p)!(f(2p1)(n)f(2p1)(0)).absentsuperscriptsubscript0𝑛𝑓𝑡differential-d𝑡12𝑓𝑛𝑓0superscriptsubscript𝑝1subscript𝑏2𝑝2𝑝superscript𝑓2𝑝1𝑛superscript𝑓2𝑝10=\int_{0}^{n}f(t)dt+\frac{1}{2}(f(n)-f(0))+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}(f^{(2p-1)}(n)-f^{(2p-1)}(0))\ .

En l’appliquant à f(x)=xr𝑓𝑥superscript𝑥𝑟f(x)=x^{r}, on obtient

1r+2r++nr=Sr(n),superscript1𝑟superscript2𝑟superscript𝑛𝑟subscript𝑆𝑟𝑛1^{r}+2^{r}+\ldots+n^{r}=S_{r}(n),

où le polynôme Sr(x)subscript𝑆𝑟𝑥S_{r}(x) est défini par

Sr(x)=xr+1r+1+xr2+1p<(r+1)/2(r2p1)b2p2pxr2p+1.subscript𝑆𝑟𝑥superscript𝑥𝑟1𝑟1superscript𝑥𝑟2subscript1𝑝𝑟12binomial𝑟2𝑝1subscript𝑏2𝑝2𝑝superscript𝑥𝑟2𝑝1S_{r}(x)=\frac{x^{r+1}}{r+1}+\frac{x^{r}}{2}+\sum_{1\leq p<(r+1)/2}\ \binom{r}{2p-1}\frac{b_{2p}}{2p}x^{r-2p+1}\ .

4.9. Appliquons (RB) à f=1,g=xrformulae-sequence𝑓1𝑔superscript𝑥𝑟f=1,\ g=x^{r} :

B(xr)+xB(xr)=B(xr+1+B(xr)),𝐵superscript𝑥𝑟𝑥𝐵superscript𝑥𝑟𝐵superscript𝑥𝑟1𝐵superscript𝑥𝑟B(x^{r})+xB(x^{r})=B(x^{r+1}+B(x^{r})),

i.e.

B(xr+1)=(x+1)B(xr)B(B(xr)).𝐵superscript𝑥𝑟1𝑥1𝐵superscript𝑥𝑟𝐵𝐵superscript𝑥𝑟B(x^{r+1})=(x+1)B(x^{r})-B(B(x^{r}))\ .

Cette identité est équivalente à une identité classique pour les nombres de Bernoulli :

(2n+1)b2n=p=1n1(2n2p)b2pb2n2p,2𝑛1subscript𝑏2𝑛superscriptsubscript𝑝1𝑛1binomial2𝑛2𝑝subscript𝑏2𝑝subscript𝑏2𝑛2𝑝(2n+1)b_{2n}=-\sum_{p=1}^{n-1}\ \binom{2n}{2p}b_{2p}b_{2n-2p},

cf. [Bo], Ch. VI, §2, Exercice 2) ; [R] (c’est le premier article publié de Ramanujan).



Bibliographie


[B] Jacob Bernoulli, Ars conjectandi. Bâle, 1713. (Dans : Die Werke von Jacob Bernoulli, Band 3, Birkhäuser Verlag Basel, 1975.)

[Bo] N.Bourbaki, Fonctions d’une variable réelle. Hermann, Paris, 1961.

[R] S.Ramanujan, Some properties of Bernoulli’s numbers, J. Ind. Math. Soc., III, 1911, 219 - 234. (Dans : Collected papers, AMS Chelsea, 2000, pp. 1 - 14.)

[Ro] G.-C. Rota, Baxter operators, an introduction. Dans : Gian-Carlo Rota on combinatorics, Contemp. Mathematicians, Birkhäuser, 1995, pp. 504-512.


Deuxième Partie


UNE FORMULE DE RAMANUJAN


§1. Fonction η𝜂\eta de Dedekind


1.1. Il semble que Riemann ait lu assez attentivement les Fundamenta de Jacobi. Dans les papiers de Riemann, on a trouvé un Additamentum ad §umum{}^{\text{um}} 40 de ”Fundamenta”, [R]. Richard Dedekind a écrit un commentaire sur ces fragments, [D], où il introduit la fonction η(τ)𝜂𝜏\eta(\tau) :

η(τ)=q1/24n=1(1qn),q=e2πiτ,formulae-sequence𝜂𝜏superscript𝑞124superscriptsubscriptproduct𝑛11superscript𝑞𝑛𝑞superscript𝑒2𝜋𝑖𝜏\eta(\tau)=q^{1/24}\prod_{n=1}^{\infty}\ (1-q^{n}),\ q=e^{2\pi i\tau}, (1.1.1)1.1.1

|q|<1𝑞1|q|<1, i.e. τ>0𝜏0\Im\tau>0, et étudie sa loi de transformation par rapport aux transformations de Moebius τ(aτ+b)/(cτ+d)maps-to𝜏𝑎𝜏𝑏𝑐𝜏𝑑\tau\mapsto(a\tau+b)/(c\tau+d). Le théorème suivant en est un cas particulier.

1.2. Théorème. La fonction η(τ)𝜂𝜏\eta(\tau) satisfait l’équation

η(1/τ)=τ/iη(τ).𝜂1𝜏𝜏𝑖𝜂𝜏\eta(-1/\tau)=\sqrt{\tau/i}\eta(\tau)\ . (1.2.1)1.2.1

Démonstration, d’après Carl Ludwig Siegel, [S]. En prenant le logarithme naturel,

πiτ12logη(τ)=n=1log(1qn)=n,m=1qnmm=m=11m(qm1).𝜋𝑖𝜏12𝜂𝜏superscriptsubscript𝑛11superscript𝑞𝑛superscriptsubscript𝑛𝑚1superscript𝑞𝑛𝑚𝑚superscriptsubscript𝑚11𝑚superscript𝑞𝑚1\frac{\pi i\tau}{12}-\log\eta(\tau)=-\sum_{n=1}^{\infty}\ \log(1-q^{n})=\sum_{n,m=1}^{\infty}\ \frac{q^{nm}}{m}=\sum_{m=1}^{\infty}\ \frac{1}{m(q^{-m}-1)}\ .

Prenons le logarithme de (1.2.1) :

logη(1/τ)=12log(τ/i)+logη(τ),𝜂1𝜏12𝜏𝑖𝜂𝜏\log\eta(-1/\tau)=\frac{1}{2}\log(\tau/i)+\log\eta(\tau),

ou

πiτ12logη(τ)=πiτ112logη(1/τ)+12log(τ/i)+πi(τ+τ1)12.𝜋𝑖𝜏12𝜂𝜏𝜋𝑖superscript𝜏112𝜂1𝜏12𝜏𝑖𝜋𝑖𝜏superscript𝜏112\frac{\pi i\tau}{12}-\log\eta(\tau)=-\frac{\pi i\tau^{-1}}{12}-\log\eta(-1/\tau)+\frac{1}{2}\log(\tau/i)+\frac{\pi i(\tau+\tau^{-1})}{12}\ .

Donc (1.2.1) est équivalente à :

12log(τ/i)+πi(τ+τ1)12=m=11m(1e2πimτ11e2πim/τ1).12𝜏𝑖𝜋𝑖𝜏superscript𝜏112superscriptsubscript𝑚11𝑚1superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏11superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏1\frac{1}{2}\log(\tau/i)+\frac{\pi i(\tau+\tau^{-1})}{12}=\sum_{m=1}^{\infty}\ \frac{1}{m}\biggl{(}\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr{)}\ . (1.2.2)1.2.2

1.3. Une fonction intéressante : cotz𝑧\cot z. On pose y=eiz𝑦superscript𝑒𝑖𝑧y=e^{iz}. Alors :

cotz=coszsinz=(y1+y)/2(y1y)/2i=iy1+yy1y=iy+y1yy1𝑧𝑧𝑧superscript𝑦1𝑦2superscript𝑦1𝑦2𝑖𝑖superscript𝑦1𝑦superscript𝑦1𝑦𝑖𝑦superscript𝑦1𝑦superscript𝑦1\cot z=\frac{\cos z}{\sin z}=-\frac{(y^{-1}+y)/2}{(y^{-1}-y)/2i}=-i\cdot\frac{y^{-1}+y}{y^{-1}-y}=i\cdot\frac{y+y^{-1}}{y-y^{-1}}
=i(1+2y21)=i(1+2y21).absent𝑖12superscript𝑦21𝑖12superscript𝑦21=-i\cdot\biggl{(}1+\frac{2}{y^{-2}-1}\biggr{)}=i\cdot\biggl{(}1+\frac{2}{y^{2}-1}\biggr{)}\ . (1.3.1)1.3.1

Donc limy0cotz=isubscript𝑦0𝑧𝑖\lim_{y\rightarrow 0}\cot z=-i et limycotz=isubscript𝑦𝑧𝑖\lim_{y\rightarrow\infty}\cot z=i. De là :

limncot((n+1/2)z)=isiz>0subscript𝑛𝑛12𝑧𝑖si𝑧0\lim_{n\rightarrow\infty}\cot((n+1/2)z)=-i\ \text{si}\ \Im z>0 (1.3.2a)1.3.2𝑎

et

limncot((n+1/2)z)=isiz<0.subscript𝑛𝑛12𝑧𝑖si𝑧0\lim_{n\rightarrow\infty}\cot((n+1/2)z)=i\ \text{si}\ \Im z<0\ . (1.3.2b)1.3.2𝑏

1.4. On pose f(z)=cotzcotz/τ𝑓𝑧𝑧𝑧𝜏f(z)=\cot z\cot z/\tau et on considère la fonction gn(z)=z1f(νz)subscript𝑔𝑛𝑧superscript𝑧1𝑓𝜈𝑧g_{n}(z)=z^{-1}f(\nu z)ν=(n+1/2)π𝜈𝑛12𝜋\nu=(n+1/2)\pi, n=0,1,𝑛01n=0,1,\ldots Soit C𝐶C le contour du parallelogramme de sommets 1,τ,1,τ1𝜏1𝜏1,\tau,-1,-\tau.

Quels sont les pôles de gn(z)subscript𝑔𝑛𝑧g_{n}(z)? On a :

gn(z)=cosνzzsinνzcosνz/τsinνz/τ.subscript𝑔𝑛𝑧𝜈𝑧𝑧𝜈𝑧𝜈𝑧𝜏𝜈𝑧𝜏g_{n}(z)=\frac{\cos\nu z}{z\sin\nu z}\cdot\frac{\cos\nu z/\tau}{\sin\nu z/\tau}\ .

Donc on a :

(a) des pôles simples en z=±πm/ν𝑧plus-or-minus𝜋𝑚𝜈z=\pm\pi m/\nu, m=1,2,𝑚12m=1,2,\ldots, avec les résidus

resz=±πm/νgn(z)=cot(πm/τ)πm;subscriptres𝑧plus-or-minus𝜋𝑚𝜈subscript𝑔𝑛𝑧𝜋𝑚𝜏𝜋𝑚\text{res}_{z=\pm\pi m/\nu}\ g_{n}(z)=\frac{\cot(\pi m/\tau)}{\pi m}\ ;

(b) des pôles simples en z=±πmτ/ν𝑧plus-or-minus𝜋𝑚𝜏𝜈z=\pm\pi m\tau/\nu, m=1,2,𝑚12m=1,2,\ldots, avec les résidus

resz=±πmτ/νgn(z)=cot(πmτ)πm.subscriptres𝑧plus-or-minus𝜋𝑚𝜏𝜈subscript𝑔𝑛𝑧𝜋𝑚𝜏𝜋𝑚\text{res}_{z=\pm\pi m\tau/\nu}\ g_{n}(z)=\frac{\cot(\pi m\tau)}{\pi m}\ .

(c) Enfin, en z=0𝑧0z=0 on a :

gn(z)=1z1νzτνz1ν2z2/2+1ν2z2/6+1ν2z2/2τ2+1ν2z2/6τ2+subscript𝑔𝑛𝑧1𝑧1𝜈𝑧𝜏𝜈𝑧1superscript𝜈2superscript𝑧221superscript𝜈2superscript𝑧261superscript𝜈2superscript𝑧22superscript𝜏21superscript𝜈2superscript𝑧26superscript𝜏2g_{n}(z)=\frac{1}{z}\cdot\frac{1}{\nu z}\cdot\frac{\tau}{\nu z}\cdot\frac{1-\nu^{2}z^{2}/2+\ldots}{1-\nu^{2}z^{2}/6+\ldots}\cdot\frac{1-\nu^{2}z^{2}/2\tau^{2}+\ldots}{1-\nu^{2}z^{2}/6\tau^{2}+\ldots}
=τν2z3(1ν2z23+)(1ν2z23τ2+)absent𝜏superscript𝜈2superscript𝑧31superscript𝜈2superscript𝑧231superscript𝜈2superscript𝑧23superscript𝜏2=\frac{\tau}{\nu^{2}z^{3}}\cdot\biggl{(}1-\frac{\nu^{2}z^{2}}{3}+\ldots\biggr{)}\cdot\biggl{(}1-\frac{\nu^{2}z^{2}}{3\tau^{2}}+\ldots\biggr{)}
=τν2z3(1ν2z23(1+τ2)+),absent𝜏superscript𝜈2superscript𝑧31superscript𝜈2superscript𝑧231superscript𝜏2=\frac{\tau}{\nu^{2}z^{3}}\cdot\biggl{(}1-\frac{\nu^{2}z^{2}}{3}\cdot(1+\tau^{-2})+\ldots\biggr{)},

d’où

resz=0gn(z)=τ+τ13.subscriptres𝑧0subscript𝑔𝑛𝑧𝜏superscript𝜏13\text{res}_{z=0}\ g_{n}(z)=-\frac{\tau+\tau^{-1}}{3}\ .

Par la formule des résidus de Cauchy,

12πiCf(νz)dzz=τ+τ13+2πm=1n1m(cotπmτ+cotπm/τ).12𝜋𝑖subscript𝐶𝑓𝜈𝑧𝑑𝑧𝑧𝜏superscript𝜏132𝜋superscriptsubscript𝑚1𝑛1𝑚𝜋𝑚𝜏𝜋𝑚𝜏\frac{1}{2\pi i}\int_{C}\ f(\nu z)\frac{dz}{z}=-\frac{\tau+\tau^{-1}}{3}+\frac{2}{\pi}\sum_{m=1}^{n}\ \frac{1}{m}(\cot\pi m\tau+\cot\pi m/\tau)\ .

On remarque que

cotπmτ+cotπm/τ=2i(1e2πimτ11e2πim/τ1),𝜋𝑚𝜏𝜋𝑚𝜏2𝑖1superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏11superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏1\cot\pi m\tau+\cot\pi m/\tau=-2i\biggl{(}\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr{)},

cf. (1.3.1), d’où

Cf(νz)dzz=2πi(τ+τ1)3+8m=1n1m(1e2πimτ11e2πim/τ1).subscript𝐶𝑓𝜈𝑧𝑑𝑧𝑧2𝜋𝑖𝜏superscript𝜏138superscriptsubscript𝑚1𝑛1𝑚1superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏11superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏1\int_{C}\ f(\nu z)\frac{dz}{z}=-\frac{2\pi i(\tau+\tau^{-1})}{3}+8\sum_{m=1}^{n}\ \frac{1}{m}\biggl{(}\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr{)}\ . (1.4.1)1.4.1

1.5. Maintenant faisons tendre n𝑛n à l’infini dans (1.4.1). Soit 1={z=0}subscript1𝑧0\ell_{1}=\{\Im z=0\} et 2subscript2\ell_{2} la droite qui passe par 00 et τ𝜏\tau. D’après (1.3.2a,b),

limncotνz=isubscript𝑛𝜈𝑧𝑖\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z=-i si z𝑧z est au-dessus de 1subscript1\ell_{1} ; limncotνz=isubscript𝑛𝜈𝑧𝑖\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z=i si z𝑧z est au-dessous de 1subscript1\ell_{1} et

limncotνz/τ=isubscript𝑛𝜈𝑧𝜏𝑖\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z/\tau=i si z𝑧z est à droite de 2subscript2\ell_{2} ; limncotνz/τ=isubscript𝑛𝜈𝑧𝜏𝑖\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z/\tau=-i si z𝑧z est à gauche de 2subscript2\ell_{2}.

Il s’en suit que sur le côté (1,τ)1𝜏(1,\tau) de C𝐶C (sans les sommets) la valeur limite limncotνzcotνz/τ=ii=1subscript𝑛𝜈𝑧𝜈𝑧𝜏𝑖𝑖1\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z\cot\nu z/\tau=-i\cdot i=1.

De même, sur les côtés (τ,1)𝜏1(\tau,-1), (1,τ)1𝜏(-1,-\tau) et (τ,1)𝜏1(-\tau,1) les valeurs limites sont 1,1,1111-1,1,-1.

De là,

limnCf(νz)dzz=(1ττ1+1ττ1)dzzsubscript𝑛subscript𝐶𝑓𝜈𝑧𝑑𝑧𝑧superscriptsubscript1𝜏superscriptsubscript𝜏1superscriptsubscript1𝜏superscriptsubscript𝜏1𝑑𝑧𝑧\lim_{n\rightarrow\infty}\int_{C}\ f(\nu z)\frac{dz}{z}=\biggl{(}\int_{1}^{\tau}-\int_{\tau}^{-1}+\int_{-1}^{-\tau}-\int_{-\tau}^{1}\biggr{)}\frac{dz}{z}
=logτπ+logτ+log(τ)π2π+log(τ)=4logτ2π=4log(τ/i).absent𝜏𝜋𝜏𝜏𝜋2𝜋𝜏4𝜏2𝜋4𝜏𝑖=\log\tau-\pi+\log\tau+\log(-\tau)-\pi-2\pi+\log(-\tau)=4\log\tau-2\pi=4\log(\tau/i)\ . (1.5.1)1.5.1

Donc en passant à la limite n𝑛n\rightarrow\infty dans (1.4.1), on obtient :

4log(τ/i)+2πi(τ+τ1)3=8m=1n1m(1e2πimτ11e2πim/τ1).4𝜏𝑖2𝜋𝑖𝜏superscript𝜏138superscriptsubscript𝑚1𝑛1𝑚1superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏11superscript𝑒2𝜋𝑖𝑚𝜏14\log(\tau/i)+\frac{2\pi i(\tau+\tau^{-1})}{3}=8\sum_{m=1}^{n}\ \frac{1}{m}\biggl{(}\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr{)}\ .

En divisant par 888, on obtient la formule cherchée (1.2.2), QED.


§2. Une formule de Schlömilch


2.1. Théorème, [Sch], [Ram].

n=1ne2πn1=12418π.superscriptsubscript𝑛1𝑛superscript𝑒2𝜋𝑛112418𝜋\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{n}{e^{2\pi n}-1}=\frac{1}{24}-\frac{1}{8\pi}\ . (2.1.1)2.1.1

2.2. Démonstration de Srinivasa Ramanujan, [Ram], (18), p. 32. On prend τ=ia𝜏𝑖𝑎\tau=ia dans (1.2.1), où a𝑎a est un nombre réel, a>0𝑎0a>0 :

eπ/12an=1(1e2πn/a)=aeπa/12n=1(1e2πna).superscript𝑒𝜋12𝑎superscriptsubscriptproduct𝑛11superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎𝑎superscript𝑒𝜋𝑎12superscriptsubscriptproduct𝑛11superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎e^{-\pi/12a}\prod_{n=1}^{\infty}\ (1-e^{-2\pi n/a})=\sqrt{a}\cdot e^{-\pi a/12}\prod_{n=1}^{\infty}\ (1-e^{-2\pi na})\ .

En prenant le logarithme,

π12a+n=1log(1e2πn/a)=loga2πa12+n=1log(1e2πna).𝜋12𝑎superscriptsubscript𝑛11superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎𝑎2𝜋𝑎12superscriptsubscript𝑛11superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎-\frac{\pi}{12a}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \log(1-e^{-2\pi n/a})=\frac{\log a}{2}-\frac{\pi a}{12}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \log(1-e^{-2\pi na})\ .

En prenant la dérivée,

π12a2n=1(2πn/a2)e2πn/a1e2πn/a=12aπ12+n=12πne2πn/a1e2πna,𝜋12superscript𝑎2superscriptsubscript𝑛12𝜋𝑛superscript𝑎2superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎1superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎12𝑎𝜋12superscriptsubscript𝑛12𝜋𝑛superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎1superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎\frac{\pi}{12a^{2}}-\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{(2\pi n/a^{2})\cdot e^{-2\pi n/a}}{1-e^{-2\pi n/a}}=\frac{1}{2a}-\frac{\pi}{12}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{2\pi ne^{-2\pi n/a}}{1-e^{-2\pi na}},

ou bien

π12(a2+1)12a=2πn=1n(a2e2πn/a1+1e2πna1).𝜋12superscript𝑎2112𝑎2𝜋superscriptsubscript𝑛1𝑛superscript𝑎2superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎11superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎1\frac{\pi}{12}(a^{-2}+1)-\frac{1}{2a}=2\pi\sum_{n=1}^{\infty}\ n\cdot\biggl{(}\frac{a^{-2}}{e^{2\pi n/a}-1}+\frac{1}{e^{2\pi na}-1}\biggr{)}\ . (2.2.1)2.2.1

Sous une forme plus symétrique,

π(a1+a)1212=2πn=1(n/ae2πn/a1+nae2πna1).𝜋superscript𝑎1𝑎12122𝜋superscriptsubscript𝑛1𝑛𝑎superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎1𝑛𝑎superscript𝑒2𝜋𝑛𝑎1\frac{\pi(a^{-1}+a)}{12}-\frac{1}{2}=2\pi\sum_{n=1}^{\infty}\ \biggl{(}\frac{n/a}{e^{2\pi n/a}-1}+\frac{na}{e^{2\pi na}-1}\biggr{)}\ . (2.2.2)2.2.2

En posant a=1𝑎1a=1, on arrive à (2.1.1).


§3. Développements eulériens de sin\sin et de cot\cot


3.1. On suit Bourbaki, [B], Chapitre VI, §2.

Lemme. On a pour n𝑛n\in{\mathbb{Z}}, n>0𝑛0n>0 :

sinnz=2n1k=0n1sin(z+kπ/n).𝑛𝑧superscript2𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑘0𝑛1𝑧𝑘𝜋𝑛\sin nz=2^{n-1}\prod_{k=0}^{n-1}\ \sin(z+k\pi/n)\ .

En effet,

sinnz=12i(einzeinz)=einz2i(e2inz1)𝑛𝑧12𝑖superscript𝑒𝑖𝑛𝑧superscript𝑒𝑖𝑛𝑧superscript𝑒𝑖𝑛𝑧2𝑖superscript𝑒2𝑖𝑛𝑧1\sin nz=\frac{1}{2i}(e^{inz}-e^{-inz})=\frac{e^{-inz}}{2i}(e^{2inz}-1)
=einz2ip=0n1(e2ize2πip/n)=12ip=0n1(eizeiz2πip/n)absentsuperscript𝑒𝑖𝑛𝑧2𝑖superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1superscript𝑒2𝑖𝑧superscript𝑒2𝜋𝑖𝑝𝑛12𝑖superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1superscript𝑒𝑖𝑧superscript𝑒𝑖𝑧2𝜋𝑖𝑝𝑛=\frac{e^{-inz}}{2i}\prod_{p=0}^{n-1}(e^{2iz}-e^{-2\pi ip/n})=\frac{1}{2i}\prod_{p=0}^{n-1}(e^{iz}-e^{-iz-2\pi ip/n})
=(2i)n1p=0n1eπip/np=0n1eiz+πip/neizπip/n2i.absentsuperscript2𝑖𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1superscript𝑒𝜋𝑖𝑝𝑛superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1superscript𝑒𝑖𝑧𝜋𝑖𝑝𝑛superscript𝑒𝑖𝑧𝜋𝑖𝑝𝑛2𝑖=(2i)^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}e^{-\pi ip/n}\prod_{p=0}^{n-1}\frac{e^{iz+\pi ip/n}-e^{-iz-\pi ip/n}}{2i}\ .

Or,

(2i)n1p=0n1eπip/n=(2i)n1eπi/np=0n1p=(2i)n1eπi(n1)/2=2n1,superscript2𝑖𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1superscript𝑒𝜋𝑖𝑝𝑛superscript2𝑖𝑛1superscript𝑒𝜋𝑖𝑛superscriptsubscript𝑝0𝑛1𝑝superscript2𝑖𝑛1superscript𝑒𝜋𝑖𝑛12superscript2𝑛1(2i)^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}e^{-\pi ip/n}=(2i)^{n-1}e^{-\pi i/n\cdot\sum_{p=0}^{n-1}p}=(2i)^{n-1}e^{-\pi i(n-1)/2}=2^{n-1},

d’où l’assertion.

3.2. En divisant par sinz𝑧\sin z et en faisant tendre z𝑧z vers 00, on obtient

p=0n1sin(pπ/n)=n21n.superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1𝑝𝜋𝑛𝑛superscript21𝑛\prod_{p=0}^{n-1}\ \sin(p\pi/n)=n2^{1-n}\ .

3.3. Soit n=2m+1𝑛2𝑚1n=2m+1 impair. On a : sin(n(z+π/2))=sin(nz+π/2+mπ)=(1)mcosnz𝑛𝑧𝜋2𝑛𝑧𝜋2𝑚𝜋superscript1𝑚𝑛𝑧\sin(n(z+\pi/2))=\sin(nz+\pi/2+m\pi)=(-1)^{m}\cos nz, d’où, en remplaçant z𝑧z par z+π/2𝑧𝜋2z+\pi/2 dans 3.1,

cosnz=(1)m2n1p=0n1cos(z+pπ/n),𝑛𝑧superscript1𝑚superscript2𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1𝑧𝑝𝜋𝑛\cos nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}\ \cos(z+p\pi/n),

donc

cotnz=(1)m2n1p=0n1cot(z+pπ/n),𝑛𝑧superscript1𝑚superscript2𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑝0𝑛1𝑧𝑝𝜋𝑛\cot nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}\ \cot(z+p\pi/n),

que l’on peut réécrire comme

cotnz=(1)m2n1p=mmcot(zpπ/n).𝑛𝑧superscript1𝑚superscript2𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑝𝑚𝑚𝑧𝑝𝜋𝑛\cot nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=-m}^{m}\ \cot(z-p\pi/n)\ . (3.3.1)3.3.1

3.4. On a :

cot(a+b)=cos(a+b)sin(a+b)=cosacosbsinasinbsinacosb+cosasinb𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑏\cot(a+b)=\frac{\cos(a+b)}{\sin(a+b)}=\frac{\cos a\cos b-\sin a\sin b}{\sin a\cos b+\cos a\sin b}
=1tanatanbtana+tanb.absent1𝑎𝑏𝑎𝑏=\frac{1-\tan a\tan b}{\tan a+\tan b}\ .

Donc

cotnz=(1)m2n1p=mm1+tanztan(pπ/n)tanztan(pπ/n).𝑛𝑧superscript1𝑚superscript2𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑝𝑚𝑚1𝑧𝑝𝜋𝑛𝑧𝑝𝜋𝑛\cot nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=-m}^{m}\ \frac{1+\tan z\tan(p\pi/n)}{\tan z-\tan(p\pi/n)}\ .

Ceci est une fraction rationelle dont le numérateur est de degré n1𝑛1n-1 en u=tanz𝑢𝑧u=\tan z et le dénominateur est de degré n𝑛n, ayant les racines simples. Il s’en suit qu’on peut écrire une décomposition en éléments simples :

cotnz=p=mmaputan(pπ/n)𝑛𝑧superscriptsubscript𝑝𝑚𝑚subscript𝑎𝑝𝑢𝑝𝜋𝑛\cot nz=\sum_{p=-m}^{m}\ \frac{a_{p}}{u-\tan(p\pi/n)}

avec

ap=limzpπ/ncotnz(tanztan(pπ/n))subscript𝑎𝑝subscript𝑧𝑝𝜋𝑛𝑛𝑧𝑧𝑝𝜋𝑛a_{p}=\lim_{z\rightarrow p\pi/n}\cot nz\cdot(\tan z-\tan(p\pi/n))
=limzpπ/ncosnzsinnzsin(zpπ/n)coszcos(pπ/n)absentsubscript𝑧𝑝𝜋𝑛𝑛𝑧𝑛𝑧𝑧𝑝𝜋𝑛𝑧𝑝𝜋𝑛=\lim_{z\rightarrow p\pi/n}\frac{\cos nz}{\sin nz}\cdot\frac{\sin(z-p\pi/n)}{\cos z\cos(p\pi/n)}
=1cos2(pπ/n)limh0cos(nh+pπ)sinhsin(nh+pπ)=1cos2(pπ/n)limh0(1)psinh(1)psinnhabsent1superscript2𝑝𝜋𝑛subscript0𝑛𝑝𝜋𝑛𝑝𝜋1superscript2𝑝𝜋𝑛subscript0superscript1𝑝superscript1𝑝𝑛=\frac{1}{\cos^{2}(p\pi/n)}\lim_{h\rightarrow 0}\frac{\cos(nh+p\pi)\sin h}{\sin(nh+p\pi)}=\frac{1}{\cos^{2}(p\pi/n)}\lim_{h\rightarrow 0}\frac{(-1)^{p}\sin h}{(-1)^{p}\sin nh}
=1ncos2(pπ/n).absent1𝑛superscript2𝑝𝜋𝑛=\frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)}\ .

Donc

cotnz=p=mm1ncos2(pπ/n)(tanztan(pπ/n)).𝑛𝑧superscriptsubscript𝑝𝑚𝑚1𝑛superscript2𝑝𝜋𝑛𝑧𝑝𝜋𝑛\cot nz=\sum_{p=-m}^{m}\ \frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)(\tan z-\tan(p\pi/n))}\ .

En remplaçant z𝑧z par z/n𝑧𝑛z/n,

cotz=p=mm1ncos2(pπ/n)(tan(z/n)tan(pπ/n))𝑧superscriptsubscript𝑝𝑚𝑚1𝑛superscript2𝑝𝜋𝑛𝑧𝑛𝑝𝜋𝑛\cot z=\sum_{p=-m}^{m}\ \frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)(\tan(z/n)-\tan(p\pi/n))}
=1ntan(z/n)+p=1m1ncos2(pπ/n)2tan(z/n)tan2(z/n)tan2(pπ/n)absent1𝑛𝑧𝑛superscriptsubscript𝑝1𝑚1𝑛superscript2𝑝𝜋𝑛2𝑧𝑛superscript2𝑧𝑛superscript2𝑝𝜋𝑛=\frac{1}{n\tan(z/n)}+\sum_{p=1}^{m}\frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)}\cdot\frac{2\tan(z/n)}{\tan^{2}(z/n)-\tan^{2}(p\pi/n)}
=1ntan(z/n)+p=1m2ntan(z/n)cos2(pπ/n)(ntan(z/n))2(nsin(pπ/n))2.absent1𝑛𝑧𝑛superscriptsubscript𝑝1𝑚2𝑛𝑧𝑛superscript2𝑝𝜋𝑛superscript𝑛𝑧𝑛2superscript𝑛𝑝𝜋𝑛2=\frac{1}{n\tan(z/n)}+\sum_{p=1}^{m}\ \cdot\frac{2n\tan(z/n)}{\cos^{2}(p\pi/n)(n\tan(z/n))^{2}-(n\sin(p\pi/n))^{2}}\ .

On a donc démontré le

3.5. Théorème. Pour tout n=2m+1𝑛2𝑚1n=2m+1 impair

cotz=1ntan(z/n)+p=1m2ntan(z/n)cos2(pπ/n)(ntan(z/n))2(nsin(pπ/n))2.𝑧1𝑛𝑧𝑛superscriptsubscript𝑝1𝑚2𝑛𝑧𝑛superscript2𝑝𝜋𝑛superscript𝑛𝑧𝑛2superscript𝑛𝑝𝜋𝑛2\cot z=\frac{1}{n\tan(z/n)}+\sum_{p=1}^{m}\ \cdot\frac{2n\tan(z/n)}{\cos^{2}(p\pi/n)(n\tan(z/n))^{2}-(n\sin(p\pi/n))^{2}}\ .

En faisant m𝑚m\rightarrow\infty, on arrive à :

3.6. Théorème.

cotz=1z+p=12zz2p2π2.𝑧1𝑧superscriptsubscript𝑝12𝑧superscript𝑧2superscript𝑝2superscript𝜋2\cot z=\frac{1}{z}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{2z}{z^{2}-p^{2}\pi^{2}}\ .

3.7. Revenons au développement de sinus 3.1. Supposons toujours que n=2m+1𝑛2𝑚1n=2m+1 est impair. Alors 3.1 peut s’écrire

sinnz=(1)m2n1p=mmsin(zpπ/n)𝑛𝑧superscript1𝑚superscript2𝑛1superscriptsubscriptproduct𝑝𝑚𝑚𝑧𝑝𝜋𝑛\sin nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=-m}^{m}\ \sin(z-p\pi/n)
=(1)m2n1sinzp=1msin(zpπ/n)sin(z+pπ/n).absentsuperscript1𝑚superscript2𝑛1𝑧superscriptsubscriptproduct𝑝1𝑚𝑧𝑝𝜋𝑛𝑧𝑝𝜋𝑛=(-1)^{m}2^{n-1}\sin z\prod_{p=1}^{m}\ \sin(z-p\pi/n)\sin(z+p\pi/n)\ .

On vérifie aisément la formule suivante :

sin2(a+b)sin2(ab)=sin2asin2b,superscript2𝑎𝑏superscript2𝑎𝑏2𝑎2𝑏\sin^{2}(a+b)-\sin^{2}(a-b)=\sin 2a\sin 2b,

d’où

sinasinb=sin2((a+b)/2)sin2((ab)/2).𝑎𝑏superscript2𝑎𝑏2superscript2𝑎𝑏2\sin a\sin b=\sin^{2}((a+b)/2)-\sin^{2}((a-b)/2)\ .

Il s’en suit,

sin(zpπ/n)sin(z+pπ/n)=sin2zsin2(pπ/n),𝑧𝑝𝜋𝑛𝑧𝑝𝜋𝑛superscript2𝑧superscript2𝑝𝜋𝑛\sin(z-p\pi/n)\sin(z+p\pi/n)=\sin^{2}z-\sin^{2}(p\pi/n),

d’où

sinnz=2n1sinzp=1m(sin2(pπ/n)sin2z).𝑛𝑧superscript2𝑛1𝑧superscriptsubscriptproduct𝑝1𝑚superscript2𝑝𝜋𝑛superscript2𝑧\sin nz=2^{n-1}\sin z\prod_{p=1}^{m}\ (\sin^{2}(p\pi/n)-\sin^{2}z)\ .

Or, d’après 3.2,

p=1msin2(pπ/n)=n2n1,superscriptsubscriptproduct𝑝1𝑚superscript2𝑝𝜋𝑛𝑛superscript2𝑛1\prod_{p=1}^{m}\ \sin^{2}(p\pi/n)=\frac{n}{2^{n-1}},

d’où

sinnz=nsinzp=1m(1(sin2z/sin2(pπ/n))).𝑛𝑧𝑛𝑧superscriptsubscriptproduct𝑝1𝑚1superscript2𝑧superscript2𝑝𝜋𝑛\sin nz=n\sin z\prod_{p=1}^{m}\ (1-(\sin^{2}z/\sin^{2}(p\pi/n)))\ .

En remplaçant z𝑧z par z/n𝑧𝑛z/n, on arrive au

3.8 Théorème. Si n=2m+1𝑛2𝑚1n=2m+1 est impair alors

sinz=nsin(z/n)k=1m(1sin2(z/n)sin2(kπ/n)).𝑧𝑛𝑧𝑛superscriptsubscriptproduct𝑘1𝑚1superscript2𝑧𝑛superscript2𝑘𝜋𝑛\sin z=n\sin(z/n)\prod_{k=1}^{m}\ \biggl{(}1-\frac{\sin^{2}(z/n)}{\sin^{2}(k\pi/n)}\biggr{)}\ .

Maintenant si l’on fait tendre m𝑚m vers l’infini, on obtient le

3.9. Théorème.

sinz=zp=1(1z2p2π2).𝑧𝑧superscriptsubscriptproduct𝑝11superscript𝑧2superscript𝑝2superscript𝜋2\sin z=z\cdot\prod_{p=1}^{\infty}\biggl{(}1-\frac{z^{2}}{p^{2}\pi^{2}}\biggr{)}\ .

(Convergence uniforme dans des sous-ensembles compacts.)


Application aux nombres de Bernoulli


3.10. On a :

cot(iz/2)=iez+ezezez=iez+1ez1,𝑖𝑧2𝑖superscript𝑒𝑧superscript𝑒𝑧superscript𝑒𝑧superscript𝑒𝑧𝑖superscript𝑒𝑧1superscript𝑒𝑧1\cot(iz/2)=i\cdot\frac{e^{-z}+e^{z}}{e^{-z}-e^{z}}=-i\cdot\frac{e^{z}+1}{e^{z}-1},

d’où :

zez1=z2(1+ez+1ez1)=z2+iz2cot(iz/2).𝑧superscript𝑒𝑧1𝑧21superscript𝑒𝑧1superscript𝑒𝑧1𝑧2𝑖𝑧2𝑖𝑧2\frac{z}{e^{z}-1}=\frac{z}{2}\cdot\biggl{(}-1+\frac{e^{z}+1}{e^{z}-1}\biggr{)}=-\frac{z}{2}+\frac{iz}{2}\cot(iz/2)\ .

On rappelle que les nombres de Bernoulli sont définis par :

zez1=1z2+n=1b2nz2n(2n)!.𝑧superscript𝑒𝑧11𝑧2superscriptsubscript𝑛1subscript𝑏2𝑛superscript𝑧2𝑛2𝑛\frac{z}{e^{z}-1}=1-\frac{z}{2}+\sum_{n=1}^{\infty}\ b_{2n}\frac{z^{2n}}{(2n)!}\ .

3.11. Le développement de cot\cot nous dit :

cotz1z=n=12zz2n2π2.𝑧1𝑧superscriptsubscript𝑛12𝑧superscript𝑧2superscript𝑛2superscript𝜋2\cot z-\frac{1}{z}=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{2z}{z^{2}-n^{2}\pi^{2}}\ .

Maintenant :

2zz2n2π2=2zn2π211z2/n2π2=2zn2π2k=0z2kn2kπ2k2𝑧superscript𝑧2superscript𝑛2superscript𝜋22𝑧superscript𝑛2superscript𝜋211superscript𝑧2superscript𝑛2superscript𝜋22𝑧superscript𝑛2superscript𝜋2superscriptsubscript𝑘0superscript𝑧2𝑘superscript𝑛2𝑘superscript𝜋2𝑘\frac{2z}{z^{2}-n^{2}\pi^{2}}=-\frac{2z}{n^{2}\pi^{2}}\cdot\frac{1}{1-z^{2}/n^{2}\pi^{2}}=-\frac{2z}{n^{2}\pi^{2}}\cdot\sum_{k=0}^{\infty}\ \frac{z^{2k}}{n^{2k}\pi^{2k}}
=2k=1z2k1n2kπ2kabsent2superscriptsubscript𝑘1superscript𝑧2𝑘1superscript𝑛2𝑘superscript𝜋2𝑘=-2\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{z^{2k-1}}{n^{2k}\pi^{2k}}

(|z|<π𝑧𝜋|z|<\pi). En échangeant l’ordre de sommations, il s’en suit :

cotz=1z2k=1S2kπ2kz2k1,𝑧1𝑧2superscriptsubscript𝑘1subscript𝑆2𝑘superscript𝜋2𝑘superscript𝑧2𝑘1\cot z=\frac{1}{z}-2\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{S_{2k}}{\pi^{2k}}z^{2k-1},

Sk=n=11nk.subscript𝑆𝑘superscriptsubscript𝑛11superscript𝑛𝑘S_{k}=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{1}{n^{k}}\ .

Donc

zez1=z2+iz2(2iz+2k=1S2kπ2k(1)kiz2k122k1)𝑧superscript𝑒𝑧1𝑧2𝑖𝑧22𝑖𝑧2superscriptsubscript𝑘1subscript𝑆2𝑘superscript𝜋2𝑘superscript1𝑘𝑖superscript𝑧2𝑘1superscript22𝑘1\frac{z}{e^{z}-1}=-\frac{z}{2}+\frac{iz}{2}\cdot\biggl{(}\frac{2}{iz}+2\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{S_{2k}}{\pi^{2k}}(-1)^{k}i\frac{z^{2k-1}}{2^{2k-1}}\biggr{)}
=1z2+k=1(1)k1S2k22k1π2kz2k.absent1𝑧2superscriptsubscript𝑘1superscript1𝑘1subscript𝑆2𝑘superscript22𝑘1superscript𝜋2𝑘superscript𝑧2𝑘=1-\frac{z}{2}+\sum_{k=1}^{\infty}\ (-1)^{k-1}\frac{S_{2k}}{2^{2k-1}\pi^{2k}}z^{2k}\ .

3.12. En comparant avec 3.10,

b2n=(1)n1(2n)!2S2n(2π)2n,subscript𝑏2𝑛superscript1𝑛12𝑛2subscript𝑆2𝑛superscript2𝜋2𝑛b_{2n}=(-1)^{n-1}(2n)!\frac{2S_{2n}}{(2\pi)^{2n}},

ou

S2n=(1)n1(2π)2n2(2n)!b2n,subscript𝑆2𝑛superscript1𝑛1superscript2𝜋2𝑛22𝑛subscript𝑏2𝑛S_{2n}=(-1)^{n-1}\frac{(2\pi)^{2n}}{2(2n)!}b_{2n},

n1𝑛1n\geq 1.


§4. Une formule de Ramanujan


4.1. On agit à la Eisenstein. On suit [A], Chapitre II, no. 10. Commençons par le développement de cot\cot :

πcotπu=1u+m,m0(1u+m1m)𝜋𝜋𝑢1𝑢subscriptformulae-sequence𝑚𝑚01𝑢𝑚1𝑚\pi\cot\pi u=\frac{1}{u}+\sum_{m\in{\mathbb{Z}},m\neq 0}\ \biggl{(}\frac{1}{u+m}-\frac{1}{m}\biggr{)}
=1u+m=1(1u+m+1um).absent1𝑢superscriptsubscript𝑚11𝑢𝑚1𝑢𝑚=\frac{1}{u}+\sum_{m=1}^{\infty}\ \biggl{(}\frac{1}{u+m}+\frac{1}{u-m}\biggr{)}\ .

On pose w=e2πiu𝑤superscript𝑒2𝜋𝑖𝑢w=e^{2\pi iu} ; alors

cotπu=iw+1w1=i(1+2w1)=i+2in=1wn,𝜋𝑢𝑖𝑤1𝑤1𝑖12𝑤1𝑖2𝑖superscriptsubscript𝑛1superscript𝑤𝑛\cot\pi u=i\frac{w+1}{w-1}=i\cdot\biggl{(}1+\frac{2}{w-1}\biggr{)}=-i+2i\sum_{n=1}^{\infty}\ w^{n},

si |w|<1𝑤1|w|<1, i.e. u>0𝑢0\Im u>0. Il s’en suit,

1u+m=1(1u+m+1um)=πi2πin=1wn.1𝑢superscriptsubscript𝑚11𝑢𝑚1𝑢𝑚𝜋𝑖2𝜋𝑖superscriptsubscript𝑛1superscript𝑤𝑛\frac{1}{u}+\sum_{m=1}^{\infty}\ \biggl{(}\frac{1}{u+m}+\frac{1}{u-m}\biggr{)}=-\pi i-2\pi i\sum_{n=1}^{\infty}\ w^{n}\ .

4.2. On dérive p𝑝p fois par rapport à u𝑢u ; puisque (d/du)p(w)=(2πi)pwsuperscript𝑑𝑑𝑢𝑝𝑤superscript2𝜋𝑖𝑝𝑤(d/du)^{p}(w)=(2\pi i)^{p}w, on a :

(1)pp!m=1(u+m)p+1=(2πi)p+1k=1kpwk.superscript1𝑝𝑝superscriptsubscript𝑚1superscript𝑢𝑚𝑝1superscript2𝜋𝑖𝑝1superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘𝑝superscript𝑤𝑘(-1)^{p}p!\sum_{m=-\infty}^{\infty}\ \frac{1}{(u+m)^{p+1}}=-(2\pi i)^{p+1}\sum_{k=1}^{\infty}\ k^{p}w^{k}\ .

On pose u=nτ𝑢𝑛𝜏u=n\tau, n>0,τ>0formulae-sequence𝑛0𝜏0n>0,\ \Im\tau>0,

(1)pp!m=1(m+nτ)p+1=(2πi)p+1k=1kpe2knπiτsuperscript1𝑝𝑝superscriptsubscript𝑚1superscript𝑚𝑛𝜏𝑝1superscript2𝜋𝑖𝑝1superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘𝑝superscript𝑒2𝑘𝑛𝜋𝑖𝜏(-1)^{p}p!\sum_{m=-\infty}^{\infty}\ \frac{1}{(m+n\tau)^{p+1}}=-(2\pi i)^{p+1}\sum_{k=1}^{\infty}\ k^{p}e^{2kn\pi i\tau}

et l’on réalise la somme sur n𝑛n :

(1)pp!n=1m=1(m+nτ)p+1=(2πi)p+1k=1kpe2kπiτ1e2kπiτsuperscript1𝑝𝑝superscriptsubscript𝑛1superscriptsubscript𝑚1superscript𝑚𝑛𝜏𝑝1superscript2𝜋𝑖𝑝1superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘𝑝superscript𝑒2𝑘𝜋𝑖𝜏1superscript𝑒2𝑘𝜋𝑖𝜏(-1)^{p}p!\sum_{n=1}^{\infty}\sum_{m=-\infty}^{\infty}\ \frac{1}{(m+n\tau)^{p+1}}=-(2\pi i)^{p+1}\sum_{k=1}^{\infty}\ k^{p}\frac{e^{2k\pi i\tau}}{1-e^{2k\pi i\tau}} (4.2.1)4.2.1

(attention : on a changé l’ordre des sommations à droite.)

4.3. Maintenant supposons que p=2l1𝑝2𝑙1p=2l-1 est impair et p2𝑝2p\geq 2 (i.e. l2𝑙2l\geq 2). On peut alors réécrire (4.2.1) :

12m,n1(m+nτ)2lm=11m2l=(2πi)2l(2l1)!k=1k2l1e2kπiτ1e2kπiτ.12superscriptsubscript𝑚𝑛1superscript𝑚𝑛𝜏2𝑙superscriptsubscript𝑚11superscript𝑚2𝑙superscript2𝜋𝑖2𝑙2𝑙1superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘2𝑙1superscript𝑒2𝑘𝜋𝑖𝜏1superscript𝑒2𝑘𝜋𝑖𝜏\frac{1}{2}\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(m+n\tau)^{2l}}-\sum_{m=1}^{\infty}\ \frac{1}{m^{2l}}=\frac{(2\pi i)^{2l}}{(2l-1)!}\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}e^{2k\pi i\tau}}{1-e^{2k\pi i\tau}}\ .

On utilise la notation

Ek(τ)=m,n1(m+nτ)ksubscript𝐸𝑘𝜏superscriptsubscript𝑚𝑛1superscript𝑚𝑛𝜏𝑘E_{k}(\tau)=\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(m+n\tau)^{k}}

pour les séries d’Eisenstein.

4.4. Considérons le cas spécial τ=i𝜏𝑖\tau=i :

12E2l(i)ζ(2l)=(1)l(2π)2l(2l1)!k=1k2l1e2kπ1e2kπ12subscript𝐸2𝑙𝑖𝜁2𝑙superscript1𝑙superscript2𝜋2𝑙2𝑙1superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘2𝑙1superscript𝑒2𝑘𝜋1superscript𝑒2𝑘𝜋\frac{1}{2}E_{2l}(i)-\zeta(2l)=\frac{(-1)^{l}(2\pi)^{2l}}{(2l-1)!}\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}e^{-2k\pi}}{1-e^{-2k\pi}}
=(1)l(2π)2l(2l1)!k=1k2l1e2kπ1.absentsuperscript1𝑙superscript2𝜋2𝑙2𝑙1superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘2𝑙1superscript𝑒2𝑘𝜋1=\frac{(-1)^{l}(2\pi)^{2l}}{(2l-1)!}\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}}{e^{2k\pi}-1}\ .

On rappelle en revanche que

ζ(2l)=(1)l1(2π)2l2(2l)!b2l,𝜁2𝑙superscript1𝑙1superscript2𝜋2𝑙22𝑙subscript𝑏2𝑙\zeta(2l)=(-1)^{l-1}\frac{(2\pi)^{2l}}{2(2l)!}b_{2l},

cf. 3.12. Il s’en suit :

k=1k2l1e2kπ1=(1)l(2l1)!2(2π)2lE2l(i)+b2l4l.superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘2𝑙1superscript𝑒2𝑘𝜋1superscript1𝑙2𝑙12superscript2𝜋2𝑙subscript𝐸2𝑙𝑖subscript𝑏2𝑙4𝑙\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}}{e^{2k\pi}-1}=(-1)^{l}\frac{(2l-1)!}{2(2\pi)^{2l}}E_{2l}(i)+\frac{b_{2l}}{4l}\ .

4.5. Supposons que l=2j+1𝑙2𝑗1l=2j+1 est impair. Alors

E2l(i)=m,n1(m+ni)2l=(i)2lm,n1(mi+n)2l=E2l(i),subscript𝐸2𝑙𝑖superscriptsubscript𝑚𝑛1superscript𝑚𝑛𝑖2𝑙superscript𝑖2𝑙superscriptsubscript𝑚𝑛1superscript𝑚𝑖𝑛2𝑙subscript𝐸2𝑙𝑖E_{2l}(i)=\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(m+ni)^{2l}}=(-i)^{2l}\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(-mi+n)^{2l}}=-E_{2l}(i),

donc E2l(i)=0subscript𝐸2𝑙𝑖0E_{2l}(i)=0. Il découle que

k=1k2l1e2kπ1=b2l4lsuperscriptsubscript𝑘1superscript𝑘2𝑙1superscript𝑒2𝑘𝜋1subscript𝑏2𝑙4𝑙\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}}{e^{2k\pi}-1}=\frac{b_{2l}}{4l}

dans ce cas. Ceci est une formule de Ramanujan.

4.6. En général, on définit les fonctions de Weierstrass :

σ(u)=σ(ω1,ω2;u)=u(1uω)eu/ω+u2/(2ω2),𝜎𝑢𝜎subscript𝜔1subscript𝜔2𝑢𝑢superscriptproduct1𝑢𝜔superscript𝑒𝑢𝜔superscript𝑢22superscript𝜔2\sigma(u)=\sigma(\omega_{1},\omega_{2};u)=u\prod\ ^{\prime}\ \biggl{(}1-\frac{u}{\omega}\biggr{)}e^{u/\omega+u^{2}/(2\omega^{2})}\ ,

ω=mω1+nω2𝜔𝑚subscript𝜔1𝑛subscript𝜔2\omega=m\omega_{1}+n\omega_{2} et

=(m,n)2{(0,0)}.superscriptproductsubscriptproduct𝑚𝑛superscript200\prod\ ^{\prime}=\prod_{(m,n)\in{\mathbb{Z}}^{2}-\{(0,0)\}}\ .

Cette fonction est analogue de sinu𝑢\sin u. Ensuite,

ζ(u)=σ(u)σ(u)={1uω+1ω+uω2},𝜁𝑢superscript𝜎𝑢𝜎𝑢superscript1𝑢𝜔1𝜔𝑢superscript𝜔2\zeta(u)=\frac{\sigma^{\prime}(u)}{\sigma(u)}=\sum\ ^{\prime}\ \biggl{\{}\frac{1}{u-\omega}+\frac{1}{\omega}+\frac{u}{\omega^{2}}\biggr{\}}\ ,

analogue de cotu𝑢\cot u ; et

𝒫(u)=ζ(u)={1(uω)21ω2},𝒫𝑢superscript𝜁𝑢superscript1superscript𝑢𝜔21superscript𝜔2{\Cal{P}}(u)=-\zeta^{\prime}(u)=\sum\ ^{\prime}\ \biggl{\{}\frac{1}{(u-\omega)^{2}}-\frac{1}{\omega^{2}}\biggr{\}}\ ,

analogue de cosec2usuperscriptcosec2𝑢-\text{cosec}^{2}u. On a alors le développement de Laurent en 00 :

ζ(u)=1uE4u3E6u5E8u7,𝜁𝑢1𝑢subscript𝐸4superscript𝑢3subscript𝐸6superscript𝑢5subscript𝐸8superscript𝑢7\zeta(u)=\frac{1}{u}-E_{4}u^{3}-E_{6}u^{5}-E_{8}u^{7}-\ldots\ ,

En=En(ω1,ω2)=1ωn.subscript𝐸𝑛subscript𝐸𝑛subscript𝜔1subscript𝜔2superscript1superscript𝜔𝑛E_{n}=E_{n}(\omega_{1},\omega_{2})=\sum\ ^{\prime}\ \frac{1}{\omega^{n}}\ .

Donc

𝒫(u)=1u2+3E4u2+5E6u4+7E8u6+𝒫𝑢1superscript𝑢23subscript𝐸4superscript𝑢25subscript𝐸6superscript𝑢47subscript𝐸8superscript𝑢6{\Cal{P}}(u)=\frac{1}{u^{2}}+3E_{4}u^{2}+5E_{6}u^{4}+7E_{8}u^{6}+\ldots

La fonction 𝒫(u)𝒫𝑢{\Cal{P}}(u) satisfait les équations différentielles

𝒫2(u)=4𝒫3(u)g2𝒫(u)g3,superscript𝒫2𝑢4superscript𝒫3𝑢subscript𝑔2𝒫𝑢subscript𝑔3{\Cal{P}}^{\prime 2}(u)=4{\Cal{P}}^{3}(u)-g_{2}{\Cal{P}}(u)-g_{3}\ ,
𝒫′′(u)=6𝒫3(u)g3/2,superscript𝒫′′𝑢6superscript𝒫3𝑢subscript𝑔32{\Cal{P}}^{\prime\prime}(u)=6{\Cal{P}}^{3}(u)-g_{3}/2\ ,

g2=60E4,g3=140E6.formulae-sequencesubscript𝑔260subscript𝐸4subscript𝑔3140subscript𝐸6g_{2}=60E_{4},\ g_{3}=140E_{6}\ .

4.7. Le cas du réseau Gaussien (ω1,ω2)=(1,i)subscript𝜔1subscript𝜔21𝑖(\omega_{1},\omega_{2})=(1,i) a été traité par Hurwitz, [H]. On considère la fonction de Weierstrass qui satisfait l’équation différentielle

𝒫2(u)=4𝒫3(u)4𝒫(u),superscript𝒫2𝑢4superscript𝒫3𝑢4𝒫𝑢{\Cal{P}}^{\prime 2}(u)=4{\Cal{P}}^{3}(u)-4{\Cal{P}}(u),

donc g2=1subscript𝑔21g_{2}=1, g3=0subscript𝑔30g_{3}=0. On introduit la période correspondante :

ω=201dx1x4,𝜔2superscriptsubscript01𝑑𝑥1superscript𝑥4\omega=2\int_{0}^{1}\ \frac{dx}{\sqrt{1-x^{4}}},

cf. une définition de π𝜋\pi :

π=201dx1x2.𝜋2superscriptsubscript01𝑑𝑥1superscript𝑥2\pi=2\int_{0}^{1}\ \frac{dx}{\sqrt{1-x^{2}}}\ .

On définit alors les nombres rationels Ensubscript𝐸𝑛E_{n} par

𝒫(u)=1u2+24E14u22!+28E28u66!++24nEn4nu4n2(4n2)!+𝒫𝑢1superscript𝑢2superscript24subscript𝐸14superscript𝑢22superscript28subscript𝐸28superscript𝑢66superscript24𝑛subscript𝐸𝑛4𝑛superscript𝑢4𝑛24𝑛2{\Cal{P}}(u)=\frac{1}{u^{2}}+\frac{2^{4}E_{1}}{4}\cdot\frac{u^{2}}{2!}+\frac{2^{8}E_{2}}{8}\cdot\frac{u^{6}}{6!}+\ldots+\frac{2^{4n}E_{n}}{4n}\cdot\frac{u^{4n-2}}{(4n-2)!}+\ldots

On a E1=1/10subscript𝐸1110E_{1}=1/10 et Ensubscript𝐸𝑛E_{n} satisfait une relation de recurrence

En=3(2n3)(16n21)k=1n1(4k1)(4n4k1)(4n4k)EkEnk.subscript𝐸𝑛32𝑛316superscript𝑛21superscriptsubscript𝑘1𝑛14𝑘14𝑛4𝑘1binomial4𝑛4𝑘subscript𝐸𝑘subscript𝐸𝑛𝑘E_{n}=\frac{3}{(2n-3)(16n^{2}-1)}\ \sum_{k=1}^{n-1}\ (4k-1)(4n-4k-1)\binom{4n}{4k}E_{k}E_{n-k}\ .

Alors

1(r+is)4n=(2ω)4n(4n)!En.superscript1superscript𝑟𝑖𝑠4𝑛superscript2𝜔4𝑛4𝑛subscript𝐸𝑛\sum\ ^{\prime}\ \frac{1}{(r+is)^{4n}}=\frac{(2\omega)^{4n}}{(4n)!}E_{n}\ .

§5. Une intégrale de Legendre


5.1. On rappelle que

tet1=t2icott2it2=1t2+n=1b2nt2n(2n)!.𝑡superscript𝑒𝑡1𝑡2𝑖𝑡2𝑖𝑡21𝑡2superscriptsubscript𝑛1subscript𝑏2𝑛superscript𝑡2𝑛2𝑛\frac{t}{e^{t}-1}=\frac{t}{2i}\cot\frac{t}{2i}-\frac{t}{2}=1-\frac{t}{2}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{b_{2n}t^{2n}}{(2n)!}\ .

On peut donc poser b1=1/2subscript𝑏112b_{1}=-1/2.

5.2. Théorème (Legendre).

0sinaxe2πx1𝑑x=14ea+1ea112a.superscriptsubscript0𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑥1differential-d𝑥14superscript𝑒𝑎1superscript𝑒𝑎112𝑎\int_{0}^{\infty}\ \frac{\sin ax}{e^{2\pi x}-1}dx=\frac{1}{4}\frac{e^{a}+1}{e^{a}-1}-\frac{1}{2a}\ .

On donne deux démonstrations.

5.3. La première démonstration utilise le developpement de cotangent.

On a :

1e2πx1=e2πxn=0e2πnx=n=1e2πnx1superscript𝑒2𝜋𝑥1superscript𝑒2𝜋𝑥superscriptsubscript𝑛0superscript𝑒2𝜋𝑛𝑥superscriptsubscript𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑛𝑥\frac{1}{e^{2\pi x}-1}=e^{-2\pi x}\sum_{n=0}^{\infty}\ e^{-2\pi nx}=\sum_{n=1}^{\infty}\ e^{-2\pi nx}

(x>0𝑥0x>0), d’où

I:=0sinaxe2πx1𝑑x=n=10sinaxe2πnxdx.assign𝐼superscriptsubscript0𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑥1differential-d𝑥superscriptsubscript𝑛1superscriptsubscript0𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑛𝑥𝑑𝑥I:=\int_{0}^{\infty}\ \frac{\sin ax}{e^{2\pi x}-1}dx=\sum_{n=1}^{\infty}\ \int_{0}^{\infty}\ \sin ax\ e^{-2\pi nx}dx\ .

Or,

0sinaxe2πnxdx=12i0(eiaxeiax)e2πnx𝑑x,superscriptsubscript0𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑛𝑥𝑑𝑥12𝑖superscriptsubscript0superscript𝑒𝑖𝑎𝑥superscript𝑒𝑖𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑛𝑥differential-d𝑥\int_{0}^{\infty}\ \sin ax\ e^{-2\pi nx}dx=\frac{1}{2i}\ \int_{0}^{\infty}\ (e^{iax}-e^{-iax})e^{-2\pi nx}dx\ ,

0eiax2πnx𝑑x=1ia2πneiax2πnx|0=12πnia=2πn+iaa2+4π2n2.superscriptsubscript0superscript𝑒𝑖𝑎𝑥2𝜋𝑛𝑥differential-d𝑥evaluated-at1𝑖𝑎2𝜋𝑛superscript𝑒𝑖𝑎𝑥2𝜋𝑛𝑥012𝜋𝑛𝑖𝑎2𝜋𝑛𝑖𝑎superscript𝑎24superscript𝜋2superscript𝑛2\int_{0}^{\infty}\ e^{iax-2\pi nx}dx=\frac{1}{ia-2\pi n}e^{iax-2\pi nx}\biggr{|}_{0}^{\infty}=\frac{1}{2\pi n-ia}=\frac{2\pi n+ia}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}\ .

Donc

0sinaxe2πnxdx=aa2+4π2n2,superscriptsubscript0𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑛𝑥𝑑𝑥𝑎superscript𝑎24superscript𝜋2superscript𝑛2\int_{0}^{\infty}\ \sin ax\ e^{-2\pi nx}dx=\frac{a}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}\ ,

d’où

I=n=1aa2+4π2n2.𝐼superscriptsubscript𝑛1𝑎superscript𝑎24superscript𝜋2superscript𝑛2I=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{a}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}\ .

Rappelons :

n=12aa2π2n2=cota1a.superscriptsubscript𝑛12𝑎superscript𝑎2superscript𝜋2superscript𝑛2𝑎1𝑎\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{2a}{a^{2}-\pi^{2}n^{2}}=\cot a-\frac{1}{a}\ .

De là :

n=1aa2+4π2n2=n=1a/4a2/4+π2n2=14in=1ia(ia/2)2+π2n2superscriptsubscript𝑛1𝑎superscript𝑎24superscript𝜋2superscript𝑛2superscriptsubscript𝑛1𝑎4superscript𝑎24superscript𝜋2superscript𝑛214𝑖superscriptsubscript𝑛1𝑖𝑎superscript𝑖𝑎22superscript𝜋2superscript𝑛2\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{a}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{a/4}{a^{2}/4+\pi^{2}n^{2}}=\frac{1}{4i}\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{ia}{-(ia/2)^{2}+\pi^{2}n^{2}}
=14i(cot(ia/2)2ia)=14icot(ia/2)12a.absent14𝑖𝑖𝑎22𝑖𝑎14𝑖𝑖𝑎212𝑎=-\frac{1}{4i}\biggl{(}\cot(ia/2)-\frac{2}{ia}\biggr{)}=-\frac{1}{4i}\cot(ia/2)-\frac{1}{2a}\ .

Or,

cot(ia/2)=cos(ia/2)sin(ia/2)=i(ea/2+ea/2)ea/2ea/2=i(1+ea)1ea,𝑖𝑎2𝑖𝑎2𝑖𝑎2𝑖superscript𝑒𝑎2superscript𝑒𝑎2superscript𝑒𝑎2superscript𝑒𝑎2𝑖1superscript𝑒𝑎1superscript𝑒𝑎\cot(ia/2)=\frac{\cos(ia/2)}{\sin(ia/2)}=\frac{i(e^{-a/2}+e^{a/2})}{e^{-a/2}-e^{a/2}}=\frac{i(1+e^{a})}{1-e^{a}}\ ,

donc

14icot(ia/2)=14ea+1ea1,14𝑖𝑖𝑎214superscript𝑒𝑎1superscript𝑒𝑎1-\frac{1}{4i}\cot(ia/2)=\frac{1}{4}\frac{e^{a}+1}{e^{a}-1},

quod erat demonstrandum.


5.4. La deuxième démonstration utilise la formule de Cauchy ; elle a été proposée comme un exercice dans [WW], Ch. 6, 6.4, Example 2. Le calcul a été fait par Nabil Rachdi.

On définit :

Ia(ϵ,R)=ϵReiaxe2πx1𝑑x;Ia(ϵ):=Ia(ϵ,).formulae-sequencesubscript𝐼𝑎italic-ϵ𝑅superscriptsubscriptitalic-ϵ𝑅superscript𝑒𝑖𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑥1differential-d𝑥assignsubscript𝐼𝑎italic-ϵsubscript𝐼𝑎italic-ϵI_{a}(\epsilon,R)=\int_{\epsilon}^{R}\ \frac{e^{iax}}{e^{2\pi x}-1}dx\ ;\ \ I_{a}(\epsilon):=I_{a}(\epsilon,\infty)\ .

Alors

I=limϵ0Ia(ϵ)Ia(ϵ)2i.𝐼subscriptitalic-ϵ0subscript𝐼𝑎italic-ϵsubscript𝐼𝑎italic-ϵ2𝑖I=\lim_{\epsilon\rightarrow 0}\frac{I_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)}{2i}\ .

Considérons le contour ”rectangulaire” Γ=Γ(ϵ,R)ΓΓitalic-ϵ𝑅\Gamma=\Gamma(\epsilon,R) suivant :

Γ=i=16Γi={ϵzR}{z=R+it| 0t1}{z=t+i|Rtϵ}Γsuperscriptsubscript𝑖16subscriptΓ𝑖italic-ϵ𝑧𝑅conditional-set𝑧𝑅𝑖𝑡 0𝑡1limit-fromconditional-set𝑧𝑡𝑖𝑅𝑡italic-ϵ\Gamma=\bigcup_{i=1}^{6}\ \Gamma_{i}=\{\epsilon\leq z\leq R\}\cup\{z=R+it|\ 0\leq t\leq 1\}\cup\{z=t+i|\ R\geq t\geq\epsilon\}\cup
{z=i+ϵeiθ|0θπ/2}{z=it| 1ϵtϵ}{z=ϵeiθ|π/2θ0}.conditional-set𝑧𝑖italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃0𝜃𝜋2conditional-set𝑧𝑖𝑡1italic-ϵ𝑡italic-ϵconditional-set𝑧italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃𝜋2𝜃0\cup\{z=i+\epsilon e^{i\theta}|0\geq\theta\geq-\pi/2\}\cup\{z=it|\ 1-\epsilon\geq t\geq\epsilon\}\cup\{z=\epsilon e^{i\theta}|\ \pi/2\geq\theta\geq 0\}\ .

On pose :

f(z)=eiaze2πz1.𝑓𝑧superscript𝑒𝑖𝑎𝑧superscript𝑒2𝜋𝑧1f(z)=\frac{e^{iaz}}{e^{2\pi z}-1}\ .

Puisque e2πz=1superscript𝑒2𝜋𝑧1e^{2\pi z}=1 ssi z=ni,nformulae-sequence𝑧𝑛𝑖𝑛z=ni,\ n\in{\mathbb{Z}}, cette fonction n’a pas de singularités à l’intérieur de ΓΓ\Gamma, donc

0=Γf(z)𝑑z=i=16Γif(z)𝑑z.0subscriptΓ𝑓𝑧differential-d𝑧superscriptsubscript𝑖16subscriptsubscriptΓ𝑖𝑓𝑧differential-d𝑧0=\int_{\Gamma}\ f(z)dz=\sum_{i=1}^{6}\ \int_{\Gamma_{i}}\ f(z)dz\ .

Calculons les intégrales Γif(z)𝑑zsubscriptsubscriptΓ𝑖𝑓𝑧differential-d𝑧\int_{\Gamma_{i}}\ f(z)dz séparément. On a :

Γ1f(z)𝑑z=I(ϵ,R).subscriptsubscriptΓ1𝑓𝑧differential-d𝑧𝐼italic-ϵ𝑅\int_{\Gamma_{1}}\ f(z)dz=I(\epsilon,R)\ .

De même,

Γ3f(z)𝑑z=ϵReia(x+i)e2π(x+i)1𝑑x=eaIa(ϵ,R).subscriptsubscriptΓ3𝑓𝑧differential-d𝑧superscriptsubscriptitalic-ϵ𝑅superscript𝑒𝑖𝑎𝑥𝑖superscript𝑒2𝜋𝑥𝑖1differential-d𝑥superscript𝑒𝑎subscript𝐼𝑎italic-ϵ𝑅\int_{\Gamma_{3}}\ f(z)dz=-\int_{\epsilon}^{R}\ \frac{e^{ia(x+i)}}{e^{2\pi(x+i)}-1}dx=-e^{-a}I_{a}(\epsilon,R)\ .

Ensuite,

Γ2(R)f(z)𝑑z=01eia(R+it)e2π(R+it)1𝑑t0quand R.subscriptsubscriptΓ2𝑅𝑓𝑧differential-d𝑧superscriptsubscript01superscript𝑒𝑖𝑎𝑅𝑖𝑡superscript𝑒2𝜋𝑅𝑖𝑡1differential-d𝑡0quand 𝑅\int_{\Gamma_{2}(R)}\ f(z)dz=\int_{0}^{1}\ \frac{e^{ia(R+it)}}{e^{2\pi(R+it)}-1}dt\longrightarrow 0\ \text{quand\ }R\rightarrow\infty\ .

Les intégrales sur les quarts de cercles :

Γ4(ϵ)f(z)𝑑z=0π/2eia(i+ϵeiθ)e2π(i+ϵeiθ)1iϵeiθ𝑑θsubscriptsubscriptΓ4italic-ϵ𝑓𝑧differential-d𝑧superscriptsubscript0𝜋2superscript𝑒𝑖𝑎𝑖italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃superscript𝑒2𝜋𝑖italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃1𝑖italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃differential-d𝜃\int_{\Gamma_{4}(\epsilon)}\ f(z)dz=\int_{0}^{-\pi/2}\ \frac{e^{ia(i+\epsilon e^{i\theta})}}{e^{2\pi(i+\epsilon e^{i\theta})}-1}i\epsilon e^{i\theta}d\theta
=iea0π/2eiaϵeiθϵeiθe2πϵeiθ1𝑑θ.absent𝑖superscript𝑒𝑎superscriptsubscript0𝜋2superscript𝑒𝑖𝑎italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃superscript𝑒2𝜋italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃1differential-d𝜃=ie^{-a}\int_{0}^{-\pi/2}\ \frac{e^{ia\epsilon e^{i\theta}}\epsilon e^{i\theta}}{e^{2\pi\epsilon e^{i\theta}}-1}d\theta\ .

Or, la fonction sous l’intégrale

eiaϵeiθϵeiθe2πϵeiθ1ϵeiθ2πϵeiθ=12πquand ϵ0,similar-tosuperscript𝑒𝑖𝑎italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃superscript𝑒2𝜋italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃1italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃2𝜋italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝜃12𝜋quand italic-ϵ0\frac{e^{ia\epsilon e^{i\theta}}\epsilon e^{i\theta}}{e^{2\pi\epsilon e^{i\theta}}-1}\sim\frac{\epsilon e^{i\theta}}{2\pi\epsilon e^{i\theta}}=\frac{1}{2\pi}\ \text{quand\ }\epsilon\rightarrow 0,

d’où

Γ4(ϵ)f(z)𝑑zi4eaquand ϵ0.subscriptsubscriptΓ4italic-ϵ𝑓𝑧differential-d𝑧𝑖4superscript𝑒𝑎quand italic-ϵ0\int_{\Gamma_{4}(\epsilon)}\ f(z)dz\longrightarrow-\frac{i}{4}e^{-a}\ \text{quand\ }\epsilon\rightarrow 0\ .

De même, pour Γ6subscriptsubscriptΓ6\int_{\Gamma_{6}} on trouve :

Γ6(ϵ)f(z)𝑑zi4quand ϵ0.subscriptsubscriptΓ6italic-ϵ𝑓𝑧differential-d𝑧𝑖4quand italic-ϵ0\int_{\Gamma_{6}(\epsilon)}\ f(z)dz\longrightarrow-\frac{i}{4}\ \text{quand\ }\epsilon\rightarrow 0\ .

5.5. Finalement, il reste à traiter l’intégrale Γ5subscriptsubscriptΓ5\int_{\Gamma_{5}}. On a :

Γ5(ϵ)f(z)𝑑z=ϵ1ϵeiaite2πit1i𝑑t=iϵ1ϵeate2πit1𝑑t:=Ja(ϵ).subscriptsubscriptΓ5italic-ϵ𝑓𝑧differential-d𝑧superscriptsubscriptitalic-ϵ1italic-ϵsuperscript𝑒𝑖𝑎𝑖𝑡superscript𝑒2𝜋𝑖𝑡1𝑖differential-d𝑡𝑖superscriptsubscriptitalic-ϵ1italic-ϵsuperscript𝑒𝑎𝑡superscript𝑒2𝜋𝑖𝑡1differential-d𝑡assignsubscript𝐽𝑎italic-ϵ\int_{\Gamma_{5}(\epsilon)}\ f(z)dz=-\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\ \frac{e^{ia\cdot it}}{e^{2\pi it}-1}idt=-i\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\ \frac{e^{-at}}{e^{2\pi it}-1}dt:=J_{a}(\epsilon)\ .

Par la formule de Cauchy,

0=(1ea)Ia(ϵ)i4(1+ea)+Ja(ϵ)+o(ϵ),01superscript𝑒𝑎subscript𝐼𝑎italic-ϵ𝑖41superscript𝑒𝑎subscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑜italic-ϵ0=(1-e^{-a})I_{a}(\epsilon)-\frac{i}{4}(1+e^{-a})+J_{a}(\epsilon)+o(\epsilon),

d’où, en posant y=ea𝑦superscript𝑒𝑎y=e^{a},

Ia(ϵ)=i41+y11y111y1Ja(ϵ)+o(ϵ).subscript𝐼𝑎italic-ϵ𝑖41superscript𝑦11superscript𝑦111superscript𝑦1subscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑜italic-ϵI_{a}(\epsilon)=\frac{i}{4}\cdot\frac{1+y^{-1}}{1-y^{-1}}-\frac{1}{1-y^{-1}}J_{a}(\epsilon)+o(\epsilon)\ .

Il s’en suit :

Ia(ϵ)=i41+y1y11yJa(ϵ)+o(ϵ).subscript𝐼𝑎italic-ϵ𝑖41𝑦1𝑦11𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑜italic-ϵI_{-a}(\epsilon)=\frac{i}{4}\cdot\frac{1+y}{1-y}-\frac{1}{1-y}J_{-a}(\epsilon)+o(\epsilon)\ .

Or,

Ja(ϵ)=iϵ1ϵeate2πit1𝑑tsubscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑖superscriptsubscriptitalic-ϵ1italic-ϵsuperscript𝑒𝑎𝑡superscript𝑒2𝜋𝑖𝑡1differential-d𝑡J_{-a}(\epsilon)=-i\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\frac{e^{at}}{e^{2\pi it}-1}dt

(x=t+1𝑥𝑡1x=-t+1)

=i1ϵϵeaeaxe2πix1(dx)=iyϵ1ϵe2πixeax1e2πix𝑑xabsent𝑖superscriptsubscript1italic-ϵitalic-ϵsuperscript𝑒𝑎superscript𝑒𝑎𝑥superscript𝑒2𝜋𝑖𝑥1𝑑𝑥𝑖𝑦superscriptsubscriptitalic-ϵ1italic-ϵsuperscript𝑒2𝜋𝑖𝑥superscript𝑒𝑎𝑥1superscript𝑒2𝜋𝑖𝑥differential-d𝑥=-i\int_{1-\epsilon}^{\epsilon}\frac{e^{a}e^{-ax}}{e^{-2\pi ix}-1}\cdot(-dx)=-iy\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\frac{e^{2\pi ix}\cdot e^{-ax}}{1-e^{2\pi ix}}dx
=iyϵ1ϵeax(1+11e2πix)𝑑x=yJa(ϵ)+iyϵ1ϵeax𝑑x.absent𝑖𝑦superscriptsubscriptitalic-ϵ1italic-ϵsuperscript𝑒𝑎𝑥111superscript𝑒2𝜋𝑖𝑥differential-d𝑥𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑖𝑦superscriptsubscriptitalic-ϵ1italic-ϵsuperscript𝑒𝑎𝑥differential-d𝑥=-iy\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}e^{-ax}\cdot\biggl{(}-1+\frac{1}{1-e^{2\pi ix}}\biggr{)}dx=yJ_{a}(\epsilon)+iy\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}e^{-ax}dx\ .

La dernière intégrale

ϵ1ϵeax𝑑x=01eax𝑑x+o(ϵ)=eaxa|01+o(ϵ)=1y1a+o(ϵ).superscriptsubscriptitalic-ϵ1italic-ϵsuperscript𝑒𝑎𝑥differential-d𝑥superscriptsubscript01superscript𝑒𝑎𝑥differential-d𝑥𝑜italic-ϵevaluated-atsuperscript𝑒𝑎𝑥𝑎01𝑜italic-ϵ1superscript𝑦1𝑎𝑜italic-ϵ\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}e^{-ax}dx=\int_{0}^{1}e^{-ax}dx+o(\epsilon)=-\frac{e^{-ax}}{a}\biggr{|}_{0}^{1}+o(\epsilon)=\frac{1-y^{-1}}{a}+o(\epsilon)\ .

Ainsi,

Ja(ϵ)=yJa(ϵ)+i(y1)a+o(ϵ).subscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑖𝑦1𝑎𝑜italic-ϵJ_{-a}(\epsilon)=-yJ_{a}(\epsilon)+\frac{i(y-1)}{a}+o(\epsilon)\ . (5.5.1)5.5.1

On obtient :

Ia(ϵ)Ia(ϵ)=i4[1+y11y11+y1y]+Ja(ϵ)1yJa(ϵ)1y1+o(ϵ).subscript𝐼𝑎italic-ϵsubscript𝐼𝑎italic-ϵ𝑖4delimited-[]1superscript𝑦11superscript𝑦11𝑦1𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ1𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ1superscript𝑦1𝑜italic-ϵI_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)=\frac{i}{4}\cdot\biggl{[}\frac{1+y^{-1}}{1-y^{-1}}-\frac{1+y}{1-y}\biggr{]}+\frac{J_{-a}(\epsilon)}{1-y}-\frac{J_{a}(\epsilon)}{1-y^{-1}}+o(\epsilon)\ .

Ici :

1+y11y11+y1y=2y+1y11superscript𝑦11superscript𝑦11𝑦1𝑦2𝑦1𝑦1\frac{1+y^{-1}}{1-y^{-1}}-\frac{1+y}{1-y}=2\cdot\frac{y+1}{y-1}

et

Ja(ϵ)1yJa(ϵ)1y1=yJa(ϵ)1yiayJa(ϵ)y1+o(ϵ)=ia+o(ϵ).subscript𝐽𝑎italic-ϵ1𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ1superscript𝑦1𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ1𝑦𝑖𝑎𝑦subscript𝐽𝑎italic-ϵ𝑦1𝑜italic-ϵ𝑖𝑎𝑜italic-ϵ\frac{J_{-a}(\epsilon)}{1-y}-\frac{J_{a}(\epsilon)}{1-y^{-1}}=-\frac{yJ_{a}(\epsilon)}{1-y}-\frac{i}{a}-\frac{yJ_{a}(\epsilon)}{y-1}+o(\epsilon)=-\frac{i}{a}+o(\epsilon)\ . (5.5.2)5.5.2

On peut voir en (5.5.1), ou en la formule équivalente (5.5.2), une équation fonctionelle pour la fonction Ja(ϵ)subscript𝐽𝑎italic-ϵJ_{a}(\epsilon) ; remarquons que l’intégrale Ja(ϵ)subscript𝐽𝑎italic-ϵJ_{a}(\epsilon) diverge quand ϵ0italic-ϵ0\epsilon\rightarrow 0. En revenant à Iasubscript𝐼𝑎I_{a}, on obtient :

Ia(ϵ)Ia(ϵ)=i2y+1y1ia+o(ϵ),subscript𝐼𝑎italic-ϵsubscript𝐼𝑎italic-ϵ𝑖2𝑦1𝑦1𝑖𝑎𝑜italic-ϵI_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)=\frac{i}{2}\cdot\frac{y+1}{y-1}-\frac{i}{a}+o(\epsilon),

d’où

Ia(ϵ)Ia(ϵ)2i=14y+1y112a+o(ϵ).subscript𝐼𝑎italic-ϵsubscript𝐼𝑎italic-ϵ2𝑖14𝑦1𝑦112𝑎𝑜italic-ϵ\frac{I_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)}{2i}=\frac{1}{4}\cdot\frac{y+1}{y-1}-\frac{1}{2a}+o(\epsilon)\ .

En faisant tendre ϵitalic-ϵ\epsilon vers zéro, on obtient la valeur de l’intégrale de Legendre.


5.6. Théorème. Pour n1𝑛1n\geq 1,

(1)n1b2n=4n0t2n1e2πt1𝑑t.superscript1𝑛1subscript𝑏2𝑛4𝑛superscriptsubscript0superscript𝑡2𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑡1differential-d𝑡(-1)^{n-1}b_{2n}=4n\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt\ . (5.6.1)5.6.1

On peut considérer cela comme une deuxième définition des nombres de Bernoulli (Jacob Bernoulli, Ars conjectandi, 1713, p. 97).

On en donne deux démonstrations.

La première démonstration utilise les valeurs de ζ(s)𝜁𝑠\zeta(s) en points positifs pairs (donc le développement de cot\cot) :

0t2n1e2πt1𝑑t=0t2n1e2πtk=0e2πktdtsuperscriptsubscript0superscript𝑡2𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑡1differential-d𝑡superscriptsubscript0superscript𝑡2𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑡superscriptsubscript𝑘0superscript𝑒2𝜋𝑘𝑡𝑑𝑡\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt=\int_{0}^{\infty}\ t^{2n-1}e^{-2\pi t}\sum_{k=0}^{\infty}e^{-2\pi kt}dt
=0t2n1k=1e2πktdt=k=10t2n1e2πkt𝑑tabsentsuperscriptsubscript0superscript𝑡2𝑛1superscriptsubscript𝑘1superscript𝑒2𝜋𝑘𝑡𝑑𝑡superscriptsubscript𝑘1superscriptsubscript0superscript𝑡2𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑘𝑡differential-d𝑡=\int_{0}^{\infty}\ t^{2n-1}\sum_{k=1}^{\infty}e^{-2\pi kt}dt=\sum_{k=1}^{\infty}\int_{0}^{\infty}\ t^{2n-1}e^{-2\pi kt}dt

(x=2πkt𝑥2𝜋𝑘𝑡x=2\pi kt)

=k=10(x/(2πk))2n1ex𝑑x/(2πk)absentsuperscriptsubscript𝑘1superscriptsubscript0superscript𝑥2𝜋𝑘2𝑛1superscript𝑒𝑥differential-d𝑥2𝜋𝑘=\sum_{k=1}^{\infty}\int_{0}^{\infty}\ (x/(2\pi k))^{2n-1}e^{-x}dx/(2\pi k)
=(2π)nΓ(2n)k=11k2n=(2π)n(2n1)!S2nabsentsuperscript2𝜋𝑛Γ2𝑛superscriptsubscript𝑘11superscript𝑘2𝑛superscript2𝜋𝑛2𝑛1subscript𝑆2𝑛=(2\pi)^{-n}\Gamma(2n)\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{1}{k^{2n}}=(2\pi)^{-n}(2n-1)!S_{2n}

(voir 3.12)

=(1)n1b2n4n.absentsuperscript1𝑛1subscript𝑏2𝑛4𝑛=(-1)^{n-1}\frac{b_{2n}}{4n}\ .

5.7. La deuxième démonstration utilise l’intégrale de Legendre (avec la preuve par la formule de Cauchy), cf. [WW], 7.2 :

0sinaxeπx1𝑑x=12a+i2cotia=12an=1b2n(2a)2n(2n)!.superscriptsubscript0𝑎𝑥superscript𝑒𝜋𝑥1differential-d𝑥12𝑎𝑖2𝑖𝑎12𝑎superscriptsubscript𝑛1subscript𝑏2𝑛superscript2𝑎2𝑛2𝑛\int_{0}^{\infty}\ \frac{\sin ax}{e^{\pi x}-1}dx=-\frac{1}{2a}+\frac{i}{2}\cot ia=\frac{1}{2a}\sum_{n=1}^{\infty}\ b_{2n}\frac{(2a)^{2n}}{(2n)!}\ .

En dérivant 2n2𝑛2n fois et en posant a=0𝑎0a=0 et x=2t𝑥2𝑡x=2t, on en déduit (5.6.1).


En particulier, si n𝑛n est impair,

b2n4n=0t2n1e2πt1𝑑t,subscript𝑏2𝑛4𝑛superscriptsubscript0superscript𝑡2𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑡1differential-d𝑡\frac{b_{2n}}{4n}=\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt,

cf. 4.5. On arrivé ainsi à l’assertion :

5.8. Theorema pulcherissimum. Si n>1𝑛1n>1 est un entier impair, alors

0t2n1e2πt1𝑑t=k=1k2n1e2πk1=b2n4n.superscriptsubscript0superscript𝑡2𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑡1differential-d𝑡superscriptsubscript𝑘1superscript𝑘2𝑛1superscript𝑒2𝜋𝑘1subscript𝑏2𝑛4𝑛\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt=\sum_{k=1}^{\infty}\frac{k^{2n-1}}{e^{2\pi k}-1}=\frac{b_{2n}}{4n}\ .

Bibliographie


[A] N.I.Akhiezer, Élements de la théorie des fonctions elliptiques (en russe). 2-ème édition, Nauka, Moscou, 1976.

[B] N.Bourbaki, Fonctions d’une variable réelle. Hermann, 1961.

[D] R.Dedekind, Erläuterungen zu den Fragmenten XXVIII. Dans : Bernhard Riemann, Gesammelte Mathematische Werke, Herausgegeben unter Mitwirkung von Richard Dedekind und Heinrich Weber, Teubner, Leipzig, 1892, pp. 466 - 478.

[H] A.Hurwitz, Über die Entwicklungscoefficienten der lemniscatischen Functionen. Nachrichten von der Königl. Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematisch - physikalische klasse, 1897, 273 - 276.

[Ram] S.Ramanujan, Modular equations and approximations to π𝜋\pi. Quarterly Journal of Mathematics, 14 (1914), pp. 350 - 372. (Dans : Collected Papers of Srinivasa Ramanujan, AMS Chelsea Publishing, 2000, pp. 23 - 39.)

[R] B.Riemann, Fragmente über die Grenzfalle der elliptischen Modulfunctionen. Werke (Leipzig, 1892), pp. 455 - 465.

[Sch] O.Schlömilch, Über einige unendliche Reihen. Ber. Verh. K. Sachs. Gesell. Wiss. Leipzig, 29 (1877), pp. 101 - 105.

[S] C.L.Siegel, A simple proof of η(1/τ)=η(τ)τ/i𝜂1𝜏𝜂𝜏𝜏𝑖\eta(-1/\tau)=\eta(\tau)\sqrt{\tau/i}. Mathematika, 1 (1954), p. 4.

[WW] E.T.Whittaker, G.N.Watson, A course of modern analysis. Fourth Edition, Cambridge University Press, 1927.